Stóriðja
Nýting orkuauðlinda til nota við orkufrekan iðnað hófst seint hér á landi. Þegar stórar ár á Norðurlöndum og í Mið-Evrópu voru virkjaðar, í mörgum tilvikum fyrir orkufrekan iðnað, voru ár og jarðhitasvæði á Íslandi að mestu ónýtt fyrir utan nokkrar litlar vatnsaflsvirkjanir sem sveitarfélög reistu til almennra raforkunota í staðbundnum dreifikerfum.
Fyrsti vísirinn að orkufrekum iðnaði hér á landi var bygging Áburðarverksmiðjunnar í Gufunesi sem hóf rekstur árið 1953. Í byrjun sjöunda áratugarins voru miklar umræður um þörfina á nýjum útflutningsvörum og nýtingu orkulinda landsins. Á þessum tíma byggðist útflutningur nánast eingöngu á fiskveiðum og fiskvinnslu. Við þær aðstæður var eðlilegt að beina athyglinni að öðrum náttúruauðlindum, óbeisluðum orkuauðlindum.
Áliðnaðurinn, sem þá var í örum vexti, var ákjósanlegur kostur. Eftir ýmsar athuganir og viðræður við nokkra erlenda álframleiðendur náðu íslensk stjórnvöld árið 1966 samkomulagi við svissneska fyrirtækið Alusuisse um að það byggði álver (Ísal) með 60.000 tonna vinnslugetu á ári og að Íslendingar reistu vatnsaflsvirkjun til að sjá álverinu fyrir orku. Í framhaldi af þessu samkomulagi var fyrsti áfangi Búrfellsvirkjunar með 110 MW afli tekinn í notkun árið 1970 og skömmu síðar annar áfangi sem var 110 MW.
Áhrif orkufreks iðnaðar á nýtingu orkulindanna sést vel ef árið 1970 er skoðað, en það var fyrsta árið sem álver Ísals var rekið með fullum afköstum. Það ár notaði orkufrekur iðnaður nærri helming af framleiddri raforku í landinu og nokkrum árum síðar rúmlega helming hennar. Á sama ári var Kísiliðjan hf. við Mývatn stofnuð en hún vinnur kísilgúr af botni vatnsins. Aðgangur að stöðugum og ódýrum jarðhita gerði verksmiðjuna samkeppnishæfa á alþjóðavettvangi.
Mynd - Raforkuvinnsa og sala 1966-2002
Íslenska ríkið stofnaði Íslenska járnblendifélagið hf. árið 1975 í samvinnu við erlenda aðila. Verksmiðjan var stækkuð árið 1999 og var framleiðslan þá aukin úr 70.000 tonnum á ári í 115.000 tonn.
Framkvæmdir við álver Norðuráls á Grundartanga, sem er í eigu bandaríska fyrirtækisins Columbia Ventures Corporation, hófust árið 1997 og var verksmiðjan tekin í notkun árið 1998. Í upphafi voru framleidd þar 60.000 tonn á ári. Í öðrum áfanga, sem tekinn var í notkun árið 2001, var verksmiðjan stækkuð og framleiðslugetan aukin í 90.000 tonn á ári.
Árið 1997 var einnig lokið við stækkun verksmiðju Ísals í Straumsvík og þá komst framleiðslugeta verksmiðjunnar í 162.000 tonn á ári.
Tilraunir á níunda áratugnum til að auka orkufrekan iðnað urðu árangurslausar, einkum vegna deyfðar á álmarkaði. Það var ekki fyrr en árið 1995 að hreyfing komst á verkefni í orkufrekum iðnaði. Síðan þá hefur þróunin verið ör. Áhugi og eftirspurn erlendra aðila eftir raforku til stóriðju hefur aukist mjög og hefur verið ákveðið að stórauka álframleiðslu hér á landi á fyrsta áratug 21. aldar. Hér er átt við byggingu álvers á Reyðarfirði með u.þ.b. 322.000 tonna framleiðslu á ári, stækkun Norðuráls á Grundartanga í allt að 300.000 tonn og stækkun á álveri Alcans, áður Ísals, í 200.000 tonn og fyrirhuguð er enn frekari stækkun þar síðar á þessum áratug. Þessar áætlanir eru vitaskuld háðar því að mögulegt verði að framleiða næga raforku á samkeppnishæfu verði á þessu tímabili.
Tafla - Raforkusala til stóriðju 2002
Stefna stjórnvalda er að halda áfram að nýta orkulindir til að tryggja áframhaldandi hagsæld á Íslandi. Ekki verður séð að það verði gert á næstu árum öðruvísi en með aukinni sölu til stóriðju, aðrir kostir eru ekki í sjónmáli. Þetta kallar á áframhald rannsókna á virkjunarkostum.
Heimildir: = Orkustofnun/Orka Íslands