Hagtölur iðnaðarins
Hagtölur iðnaðarins 2007
Árið 2003 byrjaði Hagstofa Íslands að setja fram svokallaða vísitölu framleiðsluverðs en hún mælir þau verðmæti sem framleiðendur vöru fá. Þetta er mikilvæg vísitala fyrir gang efnahagslífsins, sérstaklega iðnaðar og sjávarútvegs. Því miður hefur hún aðeins verið reiknuð í stuttan tíma en þegar frá líður verður sú vísitala mikilvæg vísbending um stöðu framleiðslufyrirtækja. Þrátt fyrir stuttan aldur er vísitalan farin að gefa mikilvægar vísbendingar. Á tveimur árum frá árslokum 2003 lækkaði vísitalan nokkuð á sama tíma og launakostnaður fyrrnefndra fyrirtækja hækkaði um 14%. Frá ársbyrjun 2006 hækkaði vísitalan mikið, fyrst og fremst vegna þess að gengi krónunnar lækkaði.
Raungengi krónunnar er vísitala sem ber saman hlutfallslegar breytingar vöruverðs hér á landi og í viðskiptalöndunum, mælt í sömu mynt. Raungengi á mælikvarða verðlags er einfaldur mælikvarði á samkeppnisstöðu atvinnulífsins. Hækkandi gildi vísitölunnar sýnir að staða útflutnings- og samkeppnisgreina fer versnandi. Síðustu ár hefur raungengi krónunnar farið hækkandi og samkeppnisstaðan því versnað. Raungengið lækkaði nokkuð á fyrri hluta ársins 2006 vegna veikingar á gengi krónunnar. Raungengi má einnig reikna á mælikvarða launa en þá eru bornar saman breytingar á launum milli landa í sömu mynt.. Þannig er raungengi mælikvarði á launakostnað á hverja framleidda einingu. Hátt raungengi á þennan mælikvarða sýnir glögglega að laun á Íslandi hafa hækkað mun meira en annars staðar en það veikir einnig samkeppnisstöðu Íslands.
Óhætt er að fullyrða að gengi krónunnar hafi farið á rússibanareið árið 2006.Gengi krónunnar styrktist samfellt frá ársbyrjun 2002 fram á árið 2006. Sú styrking var bein afleiðing af hávaxtastefnu Seðlabankans. Gengið styrktist langt umfram jafnvægi og birtist það fyrst og fremst í gífurlegum viðskiptahalla. Eftir að neikvæðar umsagnir erlendra greiningaraðila um íslenskt efnahagslíf birtust fyrri hluta ársins 2006 lækkaði gengið hratt um tæp 30%. Það náði nokkru af sínum fyrri styrk þegar leið á árið. Mikil óvissa er um hvert gengið muni þróast 2007 en líklegra er að gengið muni veikjast þegar líður á árið. Þar sem langstærstur hluti viðskipta þjóðarinnar á sér stað við þjóðir með evru, eða gjaldmiðla nátengda henni, skiptir gengi evrunnar mestu máli fyrir samkeppnisstöðuna.
Hér á landi hafa laun hækkað mun meira en í helstu viðskiptalöndum okkar á undanförnum árum. Síðastliðin 10 ár hafa laun hérlendis hækkað árlega ríflega tvöfalt meira að jafnaði en í löndum OECD. Horfur eru á að launin hækki talsvert meira í ár en annars staðar. Þessi þróun veldur erfiðleikum í greinum sem keppa á alþjóðamarkaði, sérstaklega þegar miklar sveiflur í gengi krónunnar bætast við. Miklar launahækkanir eru sérstaklega varhugaverðar þar sem ekki er auðséð að þær skili sér í auknum kaupmætti. Til að íslenskur iðnaður sé samkeppnishæfur þurfa launabreytingar hérlendis að vera í takt við aukna verðmætasköpun eins og gerist annars staðar.
Einn helsti styrkur íslensks atvinnulífs er mikil vinnusemi. Atvinnuleysi er með minnsta móti og atvinnuþátttaka sú mesta sem þekkist í heiminum. Þetta þýðir að vinnuaflið nýtist vel og þjóðarframleiðslan verður meiri en ella. Í löndum þar sem atvinnuleysi er mikið og atvinnuþátttaka lítil er mikil vannýtt afkastageta vinnuaflsins. Hér á landi hefur atvinnuþátttaka meðal fólks á aldrinum 25-54 verið nokkuð stöðug í kringum 90%. Þátttaka karla er nokkru meiri en munurinn hefur minnkað jafnt og þétt síðustu áratugi. Það sem vekur sérstaka athygli er atvinnuþátttaka ungs fólks á aldrinum 16-24. Hún sveiflast með hagsveiflunni. Þegar vel árar í þjóðarbúskapnum, líkt og gerðist kringum árið 2000 og aftur 2004-2005, eykst atvinnuþátttaka. Á sama tíma gætir þeirra tilhneigingar að aðsókn í skóla minnkar. Þegar um hægist minnkar atvinnuþátttakan og fleiri fara í nám.
Árið 1998 var hlutfall útlendinga á íslenskum vinnumarkaði 2,3 en 5,8% árið 2005. Miðað við þann fjölda fólks sem kom fyrri hluta árs 2006 má reikna með að hlutfallið geti farið í 8,5%. Helsta ástæða þessarar fjölgunar útlendinga er eftirspurn íslenskra fyrirtækja eftir vinnuafli. Í hinni sterku efnahagsuppsveiflu, sem hófst árið 2003, hefur störfum á Íslandi fjölgað um 9.000 og útlendingar hafa fyllt ríflega þriðjung þeirra. Þeim hefur fjölgað í öllum atvinnugreinum en mest í mannvirkjagerð. Hlutfallið er þó hæst í fiskvinnslu þar sem það er ríflega 18%, Í mannvirkjagerð er hlutfallið um 13% en í fjármálaþjónustu er hlutfallið lægst eða um 1%. Þetta er heppileg þróun þar sem mikill skortur á starfsmönnum hefur verið langvarandi í sumum atvinnugreinum.
Atvinnuleysi árið 2006 var með minnsta móti og fór lægst niður í um 1%. Svo lágar atvinnuleysistölur eru fáheyrðar meðal iðnvæddra þjóða og eru til marks um þá miklu spennu sem ríkt hefur á vinnumarkaðnum síðustu misseri. Ein afleiðing mikillar spennu á vinnumarkaði er að laun hækka umfram það sem eðlilegt getur talist vegna samkeppni fyrirtækja um vinnuafl. Frá ársbyrjun 2004 hefur 12 mánaða hækkun launa vaxið stöðugt og var allt síðasta ár um 9-10%. Á sama tíma hefur framleiðni vinnuafls ekki vaxið nema um 2-3%, þ.e. raunveruleg aukning í verðmætasköpun vinnuafls. Þetta hefur þær afleiðingar að miklar launahækkanir vegna spennu á vinnumarkaði ýta undir að verðbólga aukist. Þegar launahækkanir ýta undir verðbólgu er líklegt að raunlaunahækkanir verði litlar sem engar.