28. jan. 2003

Árið 2002 og sýn á árið 2003 - Harðnandi samkeppni - Hækkandi raungengi - Slæm staða iðn- og tæknináms - Lítil verðbólga

Jón Diðrik Jónsson, forstjóri Ölgerðarinnar Egils Skallagrímssonar
Árið 2002 markaðist mjög af miklum áhrifum leiðréttingar á gengi og mikilli samþjöppun hjá birgjum og verslunum auk kostnaðarhækkana í góðæri síðustu ára en ekki síst launahækkunum í framleiðslu- og stjórnunarstörfum.

Samþjöppun í verslun hefur orðið mikil og neytendur hafa leitað í lágvöruverslanir í auknum mæli. Þetta hefur leitt til harðari samkeppni og mikils þrýstings á verðlag. Árið 2003 mun einkennast af þessu og aðrar verslunarkeðjur munu svara samkeppninni frá lágvörukeðjunum með enn meiri þrýstingi og knýja fram framleiðniaukningu hjá birgjum og framleiðendum. Því má búast við enn frekari samruna heildsölufyrirtækja og framleiðenda á neytendavörumarkaði til að verða ekki undir í samkeppninni.

Launahækkanir á árunum 1999 til 2001 og hækkun á launatengdum gjöldum í kjölfar skattabreytinga árið 2002 hafa íþyngt innlendum framleiðslufyrirtækjum auk þess sem gengisaðlögun hefur gert innflutta vöru samkeppnishæfari. Vegna mikillar aukningar í sölu hefur Ölgerð Egils Skallagrímssonar tekist að standa af sér þessa neikvæðu þróun. Til að auka framleiðni í ár og næstu ár verður hins vegar fjárfest í framleiðslutækjum til að auka sjálfvirkni og yfirstjórnin gerð skilvirkari. Ennfremur verður öll áhersla lögð á að auka sölu með meiri færni í markaðssetningu og vöruflokkastjórnun. Sterk íslensk vörumerki, sem eru markaðssett á kraftmikinn hátt, eiga mikla framtíð fyrir sér. Egils vörumerkið er eitt hið sterkasta á íslenskum markaði og á mikla möguleika á að laga sig að markaðnum bæði nú og í framtíðinni.

Framleiðslufyrirtæki hafa hækkað verð á framleiðslu sinni fyrst og fremst vegna launahækkana en við teljum að verðbólga verði lítil og gengið nokkuð stöðugt eftir leiðréttingu sem varð árið 2002.

Evrópuumræðan verður mikil í tengslum við kosningar í vor en umræðan mun einkum snúast um óljósa þætti þar sem innganga nýrra þjóða, sem leggja alla áherslu á stuðning í upphafi, munu hafa mikil áhrif á ESB auk þess sem enn er ekki ljóst hve mikil eða hröð þróunin verður. Við þurfum því að sjá hvernig þau mál skipast áður en við getum rætt inngöngu eða inngönguskilmála af fullri alvöru. Öll umræða um evru er hins vegar gagnslítil nema í tengslum við inngöngu í ESB en við verðum að marka okkur ákveðna stefnu til að auka útflutning til landa utan ESB þar sem svo mikið vægi í viðskiptum við eitt gjaldeyrissvæði getur reynst okkur varasamt.

Hilmir Hilmisson, framkvæmdastjóri Slippfélagsins í Reykjavík
Það sem hæst ber, þegar liðið ár er skoðað, er að sá samdráttur, sem margir höfðu spáð, reyndist töluvert minni en ætlað var. Þetta má þakka öruggri og markvissri efnahagsstjórn.

Vextir voru lækkaðir hægt og bítandi og nú er svo komið að stýrivextir Seðlabanka Íslands eru 5,8% en voru 10%í upphafi árs. Verðbólgan, sem var komin í tæp 10% í upphafi árs 2002 fór að færast hratt niður á við og er núna um 2,5% og stefnir í að fara niður fyrir 2% á næsta ári. Verðbólgumarkmiði Seðlabankans hefur því verið náð fyrr en hugað var. Því er þó ekki að leyna að blikur eru enn á lofti. Fyrirtæki hafa verið að segja upp fólki, sum í ríkum mæli, og ég er hræddur um að atvinnuleysi eigi eftir að aukast á þessu ári að óbreyttu ástandi. Það var fyrir 30 árum sem Ísland gekk í Fríverslunarsamtök Evrópu (EFTA) og stuttu seinna var gerður viðskiptasamningur milli EFTA og Efnahagsbandalags Evrópu (EBE). Þar með var komið á fríverslun á iðnaðarvarningi milli Íslands og Evrópu. Íslensk iðnfyrirtæki fengu 10 ár til að laga sig að breyttum aðstæðum og verndartollar voru lagðir af í áföngum. Þá reyndi mjög á samkeppnishæfni íslenskra málningarframleiðenda.

Samkeppni við erlendan innflutning jókst hægt og bítandi og íslensku fyrirtækin þurftu að breyta hugsunarhætti sínum á mörgum sviðum. Ætla má að nú sé hlutur innfluttra málningarvara um 30% á málningarmarkaðnum. Ég tel að íslensku málningarfyrirtækin hafi staðið sig vel í samkeppninni við þau erlendu sem sum hver eru stór alþjóðleg fyrirtæki. Störfum í iðngreininni hefur eðlilega fækkað á þessum tíma og nú eru störf í málningarframleiðslu um 30% færri en fyrir 30 árum.

Ýmsir utanaðkomandi þættir, aðrir en samkeppni, hafa mikil áhrif á stöðu greinarinnar t.a.m. vaxtastig og gengi. Vextir hafa verið mjög háir hér á landi, töluvert hærri en í helstu samkeppnislöndunum. Því er það fagnaðarefni að vextir fara hratt lækkandi hér á landi. Íslensku fyrirtækin hafa verið að berjast í umhverfi of hás raungengis en hátt raungengi þýðir lakari samkeppnisstaða. Því miður virðist engin breyting ætla að verða á þessu í bráð.

Páll Sigurjónsson, framkvæmdastjóri Ístaks
Nú þarf ekki lengur að deila um það að við erum komin vel af stað inn í nýja öld. Öldin sem leið, sérsaklega seinni hluti hennar, varð mesta framfaraskeið sem komið hefur hér á landi. Í upphafi síðustu aldar voru ekki allir, fremur en nú, sammála um hvert skyldi stefnt í þróun atvinnulífs á Íslandi.

Þeir, sem fylgdu framförum og aukinni iðnþróun, höfðu betur. Þær umræður í upphafi síðustu aldar minna mjög á umræðurnar um þessar mundir. Undanfarið ár hefur einkennst af mikilli umræðu um hvert skuli haldið:

Á að virkja eða ekki virkja?
Á að taka upp evru eða ekki?
Er okkur best borgið utan eða innan Evrópusambandsins?
Hvaða áhrif hefur stækkun þess á okkur?

Hver sem svörin verða við þeim spurningum er ljóst að tök okkar sjálfra á stjórn efnahagsmála munu ráða mestu um viðspyrnu okkar í samskiptum við aðra.

Í viðskiptalífinu hafa undanfarnir áratugir einkennst af ótrúlegum breytingum til hins betra hér á landi. Þær hafa stuðlað að bættum lífskjörum og breytingar í hinu alþjóðlega umhverfi hafa orðið enn meiri en nokkurn gat órað fyrir.

Allar þessar breytingar veita okkur meiri tækifæri til framfara en nokkru sinni fyrr.

Eitt mikilvægasta verkefnið til að geta nýtt þessi tækifæri er að hlúð verði að æsku landsins og henni veitt sú besta menntun sem kostur er á.

Ólafur Snorrason, framkvæmdastjóri Ræktunarsambands Flóa og Skeiða
Jarðvinnumarkaður einkenndist af gífurlegri samkeppni á síðasta ári. Framkvæmdir hafa dregist verulega saman og mikið misvægi ríkir á markaðnum. Afkastageta var mun meiri en framboð verkefna og hart var slegist á útboðsmarkaði. Ekki var óalgengt að samið væri um verk fyrir allt að helming kostnaðaráætlana.

Auðsætt er að þetta ástand getur ekki varað lengi því að fjárhagsstaða jarðvinnuverktaka er ekki það öflug að unnt sé að stunda taprekstur í langan tíma. Fyrr eða síðar kemur að skuldadögum og gjaldþrotum, bæði stórra og smárra fyrirtækja, fjölgaði á liðnu ári. Við gjaldþrot lendir greiðsla taprekstrar hvorki á fyrirtækinu sjálfu né verktakanum, heldur neyðast viðskiptavinir, birgjar eða undirverktakar hins gjaldþrota fyrirtækis til að borga brúsann.

Þessi staða hefur verið til umræðu hin síðari ár en ekkert hefur breyst og sem fyrr getur hver sem er stofnað verktakafyrirtæki. Ekki er krafist menntunar, þekkingar, reynslu né upplýsinga um fjárhagslega stöðu þeirra sem stofna slík fyrirtæki. Við mat á tilboðum er reynsla, orðspor og fjárhagsleg staða einskis metin. Einungis er litið til tilboðsfjárhæðar og samið við lægstbjóðanda.

Aðgengi að fjármagni virðist vera óheft og hvorki verkkaupar, lánastofnanir né rekstrarleigur ómaka sig við að velja sína viðskiptavini.

Ég tel að brýnt sé að spyrna við fótum og eðlilegt að helstu verkkaupar s.s. Vegagerðin og bæjarfélög viðurkenni vandamálið og leiti lausna. Eina úrræðið er að gera mun meiri og ákveðnari kröfur um fjárhagsstöðu þeirra fyrirtækja sem taka að sér verkefni í kjölfar útboðs. Að öðrum kosti mun þessi þróun halda áfram og opinberir verkkaupar verða óhjákvæmilega þjófsnautar með því að taka óraunhæfum tilboðum.

Ólöf B. Kristjánsdóttir, formaður Félags meistara og sveina í fataiðn
Sjálfstætt starfandi kjólameistarar og klæðskerar hafa ekki farið varhluta af þeim háu raunvöxtum sem við búum við hérlendis. Þótt nokkuð hafi þokast í rétta átt eigum við enn langt í land að verða samkeppnishæf við þau lönd sem við berum okkur helst saman við.

Þetta fólk hefur þó ekki látið deigan síga. Nokkrir hafa sérhæft sig eins og t.d. í þjóðbúningasaumi og enn aðrir vinna sleitulaust að því að opna augu almennings fyrir því að sérsaumaður fatnaður á enn fullan rétt á sér og að fjöldaframleiddur innfluttur fatnaður stenst ekki samanburð við hinn sérsaumaða.

Þegar horft er 20-30 ár aftur í tímann minnumst við þess að hér var nokkuð blómlegur fataiðnaður en hvernig þreifst hann? Þá voru verndartollar við lýði og innflutningshöft þannig að mun minna var um innfluttan fatnað en nú tíðkast.

Þó svo að frjáls innflutningur hafi nú nánast ráðið niðurlögum innlendrar fataframleiðslu er ég ekki fylgjandi höftum og bönnum. Tímarnir hafa einfaldlega breyst og þau fataframleiðslufyrirtæki sem enn eru starfandi á Íslandi hafa lagað starfsemi sína að breyttum aðstæðum og láta nú framleiða fatnað sinn að stærstum hluta erlendis.

Þó svo að framleiðslan hafi verið flutt úr landi er tækni- og hönnunarvinna unnin hér heima og gerir fagmenn því ekki óþarfa. Innlendi markaðurinn er einfaldlega ekki nógu stór til að framleiðslufyrirtæki nái þeirri stærðarhagkvæmni sem þarf og framleiðni vinnuafls er minni en í helstu samanburðarlöndum. Iðnverkafólkið, sem vann í þeim fyrirtækjum, var líka að stórum hluta erlent þar sem íslenskt vinnuafl hafði takmarkaðan áhuga á að sinna þeim störfum rétt eins og í fiskvinnslunni.

Því er þó ekki að neita að þessi þróun er ekki góð með tilliti til menntunarmála því að iðnnemar eiga sífellt erfiðara með að komast í starfsþjálfun þar sem framleiðslufyrirtækjum hefur fækkað og einyrkjar hafa oft ekki svigrúm til að taka til sín nema. Ég tel því brýnt að iðnmeistarar verði styrktir í framtíðinni til að taka að sér nema.

Sigurður Bjarnason, framkvæmdastjóri Prentsmiðjunnar Viðeyjar
Upphaf síðasta árs lofaði góðu fyrir prentverk á Íslandi. Verkefnastaðan var góð og flest fyrirtækin rekin með hagnaði. Um mitt ár fór hins vegar að bera á verkefnaskorti sem jókst þegar leið á árið. Síðustu mánuðirnir voru þó annasamir að venju. Þegar samdráttur verður í þjóðfélaginu verðum við í prentverkinu þess fljótt varir. Ég tel að við megum búast við minni sveiflum á þessu ári. Sveiflurnar í íslensku þjóðfélagi gera okkur sem stöndum í rekstri oft á tíðum erfitt fyrir.

Á þessu ári er gert ráð fyrir mikilli fjárfestingu í iðninni. Þar ber Morgunblaðið hæst sem hyggst fjárfesta hálfan þriðja milljarð í nýrri prentsmiðju. Ég tel að í öðrum greinum prentverks hafi verið offjárfest og það geti orðið mörgum þungur baggi en því má ekki gleyma að íslenskar prentsmiðjur eru nú búnar besta fáanlega tækjakosti og hafa á að skipa mjög færu starfsfólki.

Ég tel að átaks sé þörf í menntunarmálum greinarinnar og að leggja þurfi áherslu á að kynna ungu fólki prentiðnina og þau tækifæri sem í henni felast. Ríkisvaldið hefur ekki látið nægilegt fé af hendi rakna til iðnmenntunar og þess má geta að ekki er gert ráð fyrir að neinn nemi stundi nám í prentverki í Iðnskólanum í Reykjavík eftir áramót. Við sem stöndum að SI þurfum að vinna betur að þessum málum í öllum iðngreinum og vekja skilning og áhuga á verkmenntun. Í nútíma þjóðfélagi verða tækifæri til menntunar að vera sem fjölbreyttust og gera verður öllum greinum jafnhátt undir höfði.

Umræðan um viðskiptasiðferði hefur góðu heilli orðið æ meira áberandi að undanförnu, ekki síst í prentiðnaði og bankar og sparisjóðir hafa m.a. tengst þeirri umræðu. Þessir aðilar hafa haft tögl og hagldir bæði hvað varðar tækjabúnað og húsnæði prentfyrirtækja sem lent hafa í fjárhagserfiðleikum. Þess eru dæmi að fyrirtæki, sem komin voru í þrot, hafi verið endurvakin með nýjum kennitölum og jafnvel sömu gömlu nöfnunum með meintri aðstoð fyrrnefndra peningastofnana en birgjar og aðrir lánardrottnar látnir sitja eftir með tuga eða hundraða milljóna króna tap. Því má þó ekki gleyma að meðal viðskiptavina þessara fjármálastofnana eru m.a. prentsmiðjur sem eru fyllilega ábyrgar í sínum fjármálum.

Að undanförnu hefur mikið verið fjallað um hugsanlega aðild Íslands að Evrópusambandinu en það mál á sér margar hliðar. Hvað íslenskan prentiðnað varðar getur fyrirhuguð stækkun ESB haft mikil áhrif. Stór hluti innflutts prentverks kemur frá þeim löndum sem nú sækja eftir aðild að ESB. Gangi stækkunin eftir verður milljónum evra m.a. varið til að jafna kjör milli ríkjanna sem þá verða í ESB. Það mun hafa áhrif á framleiðslukostnað fyrirtækja og hækka smám saman verð á ýmsum útflutningsvörum þessara ríkja, þar á meðal prentverkinu. Kaupmáttur í umsóknarríkjunum er nú aðeins þriðjungur af því sem gerist í löndunum sem fyrir eru. Spennandi verður að fylgjast með hversu hratt sú þróun verður og hvaða afleiðingar hún hefur bæði á þau þjóðfélög og einnig á verkaskiptingu í álfunni og í umheiminum.

Guðlaugur Adolfsson, formaður Meistarafélags iðnaðarmanna í Hafnarfirði
Það sem helst einkenndi byggingariðnaðinn á síðasta ári var jafnvægi á vinnumarkaði og óvissa í fjármálum vegna gengisbreytinga. Gera verður ráð fyrir að jafnvægi verði á vinnumarkaðnum á þessu ári en áhrif gengisbreytinga geta þó haft þar nokkur áhrif, eins og vextir og ávöxtunarkrafa húsbréfa.

Opinberir aðilar hafa ástæðu til að nýta sér það jafnvægi sem nú ríkir og hrinda í framkvæmd opinberum framkvæmdum sem eru fyrirhugaðar. Tilboðsmarkaður byggingageirans hefur náð ákveðnu jafnvægi og tilboðsverð verkkaupa er því hagkvæmt eins og málum er nú háttað. Sérstök ástæða er til að viðurkenna áhrif gengis- og vaxtabreytinga á bygginga- og tilboðsmarkaðinn með tilliti til óverðtryggðra langtímasamninga. Engin sanngirni felst í að krefjast þess að byggingamarkaðurinn geti boðið langtímasamninga á föstu verðlagi á sama tíma og sérfræðingar fjármálastofnana treysta sér ekki til að spá fyrir um gengisbreytingar nokkra daga fram í tímann. Eðlilegast væri að samningar miðuðust við gengiskörfu sem lýsti samsetningu verksamningsins með tilliti til efnis- og vinnuliða.

Verðlagning íbúðarhúsnæðis hefur fundið sér farveg sem ræðst af framboði og eftirspurn, staðsetningu og gæðum húsnæðisins. Þess vegna er nú á markaði húsnæði í mismunandi verðflokkum sem mæta ólíkum kröfum kaupenda. Ástæða er til að vekja athygli á að húsbréfakerfið hefur ekki fylgt eftir þeirri þróun sem hefur orðið á markaðnum allra síðustu ár hvað varðar lánshlutfall og hámark lána. Þó ber að fagna þeirri nýbreytni að bjóða 90% lán við kaup á fyrstu íbúð.

Ástæða er til að hafa áhyggjur af stöðu iðn- og verknáms þótt ekki sé nema af ónógri nýliðun í iðngreinum. Gera þarf sérstakt átak til að efla iðn- og verknám og ríkisvaldið verður að koma að því í samvinnu við vinnumarkaðinn. Hafa mætti að leiðarljósi þá hugmynd, sem uppi hefur verið, að meisturum verði umbunað fyrir að taka nema í vinnu auk þess sem gera þarf skýrari kröfur til meistara sem taka að sér iðnnema.

Sérstök ástæða er til að fjalla um endurskoðun sem nú fer fram á skipulagsog byggingarlögum. Að fenginni reynslu við síðustu endurskoðun laganna en þó sérstaklega reglugerðarinnar, verður að gera þá kröfu að fulltrúar byggingameistara og byggingahönnuða taki þátt í þeirri vinnu. Reynslan af því að láta embættismenn eina um það verk er ekki góð og þar birtist reynsluleysi þeirra við verklegar framkvæmdir.

Minniháttar fyrirspurnir til byggingaryfirvalda drukkna iðulega í skriffinnsku embættismanna og tefja framkvæmdir.

Takmarkanir á athafnafrelsi einstaklinga, sem ákvarðast af geðþóttaákvörðunum embættismanna, eiga að heyra sögunni til og er nær að opinberir aðilar leggi sitt af mörkum og stundi skilvirka þjónustu sem helgast af því að auka þjónustustig opinberra stofnanna.

Guðni B. Guðnason, framkvæmdastjóri Anza
Eftir mikið hlýindaskeið í upplýsingatækniiðnaði á Íslandi á sl. árum kom talsvert kuldakast á árinu 2002. Vænlegt brum, sem beið þess að springa út, varð margt að lúta í lægra haldi. Íslenskur upplýsingatækniiðnaður lifir í nánu samneyti við íslenskt atvinnulíf. Frjór jarðvegur íslensks atvinnulífs myndar grundvöll að sterkum íslenskum upplýsingatækniiðnaði. Mörg fyrirtæki hafa sameinast á síðasta ári með það að markmiði að ná fram hagræðingu í rekstri og má búast við frekari þróun í þá átt á næstunni.

Helsta baráttumál SÍH undanfarin ár hefur verið að jafna samkeppnisstöðu upplýsingatækniiðnaðarins gagnvart ört vaxandi tölvudeildum fyrirtækja sem ekki greiða virðisaukaskatt af starfsemi sinni. Miklar væntingar eru bundnar við afdráttarlausa yfirlýsingu Tómasar Olrich menntamálaráðherra um að hann hygðist beita sér fyrir því að tekið yrði á þessu máli og úr því bætt.

Mörg íslensk fyrirtæki hafa haslað sér völl á erlendum vettvangi. Vegna vaxandi samkeppni frá Austur-Evrópulöndum, þar sem útseldur taxti fyrirtækja er umtalsvert lægri en taxti samkeppnisfyrirtækja, hefur áhersla íslenskra hugbúnaðarfyrirtækja færst meira yfir í útflutning á tilbúnum lausnum sem byggjast á sérhæfðri þekkingu í stað þess að selja útseldar klukkustundir.

Styrk efnahagsstjórn og stöðugleiki eru lykilatriði í rekstri íslenskra fyrirtækja. Þar hefur vel tekist til á undanförnum misserum og mikilvægt er að það jafnvægi raskist ekki. Þótt vextir séu enn of háir þá hefur þróunin þó verið jákvæð nú seinni hluta ársins.

Upptaka evrunnar er áhugamál fyrirtækja þar sem gjöld og tekjur fyrirtækja eru hvor í sínum gjaldmiðli og getur upptaka evrunnar verið mikilvæg til að lágmarka gengisáhættu. Upptaka evrunnar er þó óhugsandi nema til komi innganga í Evrópusambandið en kosti hennar og galla þarf að skoða af kostgæfni. Nú á síðustu mánuðum hefur aukinnar grósku orðið vart í íslenskri upplýsingatækni sem gefur ástæðu til bjartsýni á nýju ári.