3. jan. 2005

Raddir félagsmanna á nýju ári

Erfiðir samningar

Birgir Snorrason, framkvæmdastjóri Brauðgerðar Kr. Jónssonar & Co.

Stökkið í síðustu kjarasamningum er verulegt áhyggjuefni fyrir framleiðslufyrirtækin í landinu. Erfitt hefur reynst að manna fyrirtækin. Breytingar síðustu kjarasamninga kalla á fleiri starfsmenn en færri vinnustundir á mann, sem erfitt getur reynst að finna.

Launahækkunin var kynnt sem 3,25% við undirskrift en reynist vera 15-20% grunnkaupshækkun auk breytinga á yfirvinnuálagi og síðari prósentuhækkunum. Þetta leiðir strax til 15% kostnaðarauka fyrir framleiðslufyrirtækin. Það kann að vera að aðrar starfsgreinar þoli betur slíka hækkun í einu lagi en fyrir framleiðslufyrirtækin er þetta þungt högg sem lengi svíður undan. Ef launabreytingin öll hefði t.d. náð yfir þrjú ár hefði framleiðslan betur getað lagað sig að henni með aukinni hagræðingu og tæknivæðingu.

Annað sem veldur áhyggjum og óánægju meðal starfsmanna, sem starfa hjá fyrirtækjum sem hafa ekki búið við vaktavinnufyrirkomulag, er að yfirvinnuálagið er misjafnt eftir því hvort um hlutastörf eða heil störf er að ræða.

Starfsmaður í hlutastarfi fær 40% yfirvinnuálag en sá sem vinnur fulla vinnu fær 80%. Skynsamlegt hefði verið að fara bil beggja og setja t.d. 50% yfirvinnuálag óháð starfshlutfalli eftir þessar grunnkaupshækkanir.

Þetta voru erfiðir samningar. Niðurstaða þeirra hefur valdið okkur miklum erfiðleikum.

Slagur um hátæknistörf og heimilisfestu þekkingarinnar

Jakob K. Kristjánsson framkvæmdastjóri Prokaría ehf. og formaður Samtaka líftæknifyrirtækja SÍL

Þau tímamót urðu á árinu að komið var á fót tvennum nýjum samtökum hátæknifyrirtækja innan Samtaka iðnaðarins, annars vegar Samtökum íslenskra líftæknifyrirtækja, – SÍL og hins vegar Samtökum sprotafyrirtækja. SÍL starfa sem starfsgreinahópur í líftækni og er markmið þeirra að vinna að hagsmuna- og stefnumálum íslenskra líftæknifyrirtækja í sem víðustum skilningi.

Megintilgangur SÍL er að koma á samskiptum og efla samkennd meðal fyrirtækja sem starfa í líftæknigeiranum og stuðla þannig að samstarfi og þekkingarflæði þeirra á milli. Þar er m.a. átt við miðlun reynslu af einkaleyfamálum, sölumennsku og rekstri verkefna fyrir kröfuharða alþjóðlega viðskiptavini, sem er einmitt það sem ræður hvort hátæknifyrirtækjum tekst að lifa af og dafna.

Innan vébanda Samtaka iðnaðarins vilja SÍL ennfremur beita sér til að hafa áhrif á stefnu stjórnvalda í uppbyggingu og rekstri stuðningskerfis nýsköpunar. Þar er ekki síst um að ræða að fá hið opinbera til að hætta undirboðum og samkeppni við einkafyrirtæki í sölu á rannsóknarþjónustu.

Stjórnvöld hafa undanfarið haft frumkvæði að uppstokkun hins flókna rannsókna- og háskólakerfis m.a. með endurskipulagningu orkurannsókna, sameiningu THÍ og HR, sameiningu stofnana í Landbúnaðarháskóla og áformaða sameiningu matvælarannsókna. Hér er um að ræða löngu tímabær skref til að auka skilvirkni í raunvísindamenntun, tæknirannsóknum og stuðningskerfi nýsköpunar í landinu. Markmiðið á að vera að sameina allt frumkvæði ríkisins í tækniþróun og rannsóknum og aðskilja alla sjálfbæra þjónustu og samkeppnisrekstur hins opinbera.

Þegar liggur fyrir að mörg fyrirtæki eru að flytja eða munu flytja framleiðslu sína til annarra landa með lægri launakostnað. Nú þarf að vinna í því að fyrirtæki sjái sér ekki aðeins hag í að hafa hér skattalegt heimili heldur að þau sjái sér áfram hag í að reka rannsókna- og þróunardeildir sínar hérlendis. Slagurinn á næstu árum verður um hátæknistörfin og heimilisfestu þekkingarinnar.

Aukin framleiðni efst á blaði

Brynjar Haraldsson framkvæmdastjóri Frostverks ehf. og formaður Málms.

Árið 2004 hefur verið merkilegt fyrir margra hluta sakir. Mikið hefur verið talað um góðæri og eflaust ekki að ósekju enda hagvöxtur á Íslandi sá mesti sem um getur. Til marks um það er að laun hafa hækkað helmingi meira hér en í nágrannalöndunum og kaupmáttur aukist.

En ekki er allt sem sýnist í þessu efni því að launakostnaður hefur hækkað helmingi meira á framleidda einingu í íslenskum iðnaði miðað við þau lönd þar sem kostnaður hefur aukist mest. Það er því síst að undra að framleiðni hefur aukist minnst hér á landi. Afleiðingin er skert samkeppnishæfni hjá þeim sem þurfa að keppa á alþjóðamarkaði eða við innflutning á innanlandsmarkaði. Við það bætist svo að gengisþróunin undanfarna mánuði hefur verið okkur í málmiðnaðinum mjög mótdræg.

Allt hefur þetta kreppt að afkomu fyrirtækja í greininni. Engu að síður hefur fagfélag okkar – Málmur – mótað sér þá framtíðarsýn fyrir árið 2010 að þá verði hér fyrirtæki í greininni sem eru sérhæfð og starfa á alþjóðamarkaði með góðum árangri. Þetta kann að þykja óraunhæft miðað við þær þrengingar sem við glímum nú við. Engu að síður er ekki annað val en að skilgreina hvað til þarf svo að okkur takist að ná þessu marki og vinna síðan ákveðið að verkefnum sem færa okkur nær því.

Þar er efst á blaði að bæta framleiðni í málmiðnaðinum. Nú er unnið, í góðri samvinnu við Samtök iðnaðarins og nokkur málmfyrirtæki, að því að móta aðgerðir sem þeim og öðrum fyrirtækjum í greininni standa til boða til að auka framleiðni í samvinnu við starfsmenn. Sú vinna lofar góðu.

Auk þess verður lögð áhersla á að halda áfram víðtækum endurbótum á námi í málmiðngreinum og að efla endurmenntun fyrir alla starfsmenn fyrirtækja í greininni. Gæðamál verða áfram ofarlega á baugi og nú eru fyrirtæki í málmiðnaði að nýta sér í auknum mæli það grundvallarstarf sem unnið hefur verið á því sviði hjá Samtökum iðnaðarins.

Allt á þetta að stuðla að því að íslenskur málmiðnaður standist alþjóðlegar kröfur og geti nýtt sér öll þau tækifæri sem sannarlega eru fyrir hendi ef starfsumhverfið er eðlilegt og fyrirtækin standast kröfur um framleiðni og gæði.

Stærri og flóknari verkefni

Eiður Haraldsson framkvæmdastjóri Háfells ehf. og formaður Mannvirkis – félags verktaka.

Miklar breytingar eiga sér nú stað í mannvirkjagreinum. Unnið er að sögulegum stóriðjuframkvæmdum á Austurlandi auk mikilla framkvæmda á Hellisheiði. Iðnaðurinn hefur gengið gegnum nokkur slík athafnaskeið en þau voru um margt ólík því sem nú á sér stað.

Stærð og umfang er nú meira en nokkru sinni og framkvæmdahraði ótrúlegur. Það er þó ekki einungis hraðinn og umfangið sem er nýlunda. Það sem einkum greinir núverandi framkvæmdir frá hinum fyrri er þátttaka íslenskra verktaka og verkfræðifyrirtækja. Ef Sogsvirkjanir marka upphaf þessarar sögu voru þær nær alfarið unnar af erlendum verktakafyrirtækjum með erlendu hugviti. Á sjöunda áratugnum báru erlend fyrirtæki einnig hita og þunga af virkjun Þjórsár, erlent vinnuafl og erlend þekking. Íslendingar léku þar minniháttar hlutverk við ýmis aðstoðar- og hjálparstörf en ábyrgðin og lunginn af framkvæmdunum voru á hendi útlendinga.

Smám saman hefur byggst upp innlend þekking og geta sem nú brýst fram með ótrúlegum krafti og myndarskap. Sú breyting, eða öllu heldur bylting, hefur ekki farið hátt í umræðu um nýjustu framkvæmdir. Þar fer tvennt saman. Íslenskir verkfræðingar eiga ótrúlega mikinn þátt í hönnunarvinnunni og ekki síður í eftirliti með framkvæmdunum. Þátttaka íslenskra verktaka er einnig söguleg í þessum framkvæmdum. Á stíflusvæði Jöklu eru tvö af stærri fyrirtækjum landsins, Suðurverk og Arnarfell, umsvifamikil og í stöðvarhúsi í Fljótsdal starfa ÍSTAK og ÍAV saman að flókinni framkvæmd við byggingu stöðvarhúss í Valþjófsstaðafjalli.

Hönnunarvinna og eftirlit við stíflur og línumannvirki eru sömuleiðis að mestu verk íslenskra verkfæðinga. Hefðbundin verkefni t.d. í vegagerð verða æ stærri og flóknari og meira krefjandi en áður var. Við þessu bregðast fyrirtækin með aukinni afkastagetu framleiðslutækja og færni vel menntaðs starfsfólks. Fyrirtækin hafa stóraukið tækniþekkingu sína og það er nánast byltingarkennd breyting sem orðið hefur á síðasta áratug. – Þetta er afar ánægjuleg þróun, ekki síst vegna þess að íslensk mannvirkjagerð er vaxandi atvinnugrein sem verður æ færari um að leysa erfið og flókin verkefni. Atvinnugreinin hefur færst nær því marki að verða þekkingariðnaður.

Ástæður þessa eru nokkrar

Þar má nefna stórbættan aðgang fyrirtækja að fjármagni á liðnum áratug. Aðflutningsgjöld á tæki og tól hafa verið felld niður með kerfisbundnum hætti og það vegur vissulega einnig þungt. Það hefur orðið til þess að fyrirtæki geta nýtt sér nýjustu framleiðslutækni og ekki síður opnað markað fyrir notuð tæki. Þess eru mörg dæmi að til landsins séu flutt sérhæfð tæki sem notuð eru skamma stund en að loknu verkefni eru þau flutt út aftur. Aðflutningsgjöld og tollar takmörkuðu mjög hreyfanleika atvinnutækja sem nú þekkist. Það er fyrirtækjum jafnframt afar mikilvægt að vita að þau geti nálgast fjármagn og aðföng á sambærilegum kjörum og erlendir keppinautar. Þessu verða fyrirtækin að geta treyst og þá geta þau spjarað sig í samkeppni við erlend stórfyrirtæki. Á litlum markaði standa fyrirtæki berskjölduð og eru viðkvæm fyrir breytingum á rekstrarforsendum. Þau verða að geta treyst á heilbrigt samkeppnisumhverfi en verðsamráð olíufélaganna varpar óneitanlega skugga á heilbrigði íslensks viðskiptaumhverfis.

Fyrirtæki í mannvirkjagerð fagna áformum um nýjan háskóla, þar sem verk- og tæknimenntun verður gert hátt undir höfði. Greinin þarfnast tæknimenntaðs starfsfólks til að geta vaxið og dafnað í samkeppni við aðrar atvinnugreinar en ekki síður við erlenda keppinauta.

 

Bylting á rekstrarumhverfi íslenskra fyrirtækja

Í prentverðskrá Félags íslenska prentiðnaðarins frá 1983 er gerð ítarleg grein fyrir gjaldskrá prentsmiðja; það kostaði til að mynda 670 kr. að prenta 1.000 eintök í formstærð 3 og þyrfti að rifgata kostaði það aukalega 41 kr. nema ef pappírinn væri þykkari, þá var heimilt að hækka verðið í 68 kr.

Á þeim ríflega 20 árum sem liðin eru síðan þessi verðskrá réð ríkjum á íslenskum prentmarkaði hefur orðið bylting í rekstrarumhverfi íslenskra fyrirtækja. Útboð hafa leyst opinberar verðskrár af hólmi og markaðinum er best lýst með einu orði samkeppni. Þetta nýja umhverfi gefur fyrirtækjum í reynd ekkert val. Ef fyrirtækið á að standast samkeppnina verður það einfaldlega að búa yfir einhverjum þeim styrk sem gefa því forskot á markaðinum.

Ástæðan fyrir því að ég minnist á þetta hér er að í þessu felst grunnurinn að svörum við þeim áskorunum sem íslenskt atvinnulíf stendur frammi fyrir. Umhverfið, sem stjórnvöld skapa iðnfyrirtækjum, má ekki verða hamlandi fyrir vöxt og viðgang öflugra íslenskra fyrirtækja sem í sívaxandi mæli etja kappi við erlend fyrirtæki. Til að mynda liggur mikilvægi Samkeppnisstofnunar í eftirlitshlutverki hennar en hún má ekki standa í vegi fyrir nauðsynlegri þróun sem aðeins markaðurinn getur stýrt.

Útrás er mjög áberandi meðal íslenskra fyrirtækja og árangur margra þeirra er glæsilegur. Prentsmiðjan Oddi hefur um árabil rekið prentsmiðju í Póllandi og í því harða samkeppnisumhverfi, sem ríkir, er það áleitin spurning hvort rétt sé að auka framleiðslu erlendis þar sem laun og ýmis kostnaður er mun lægri en hér á landi. Það er krafa á stjórnendur fyrirtækja að vera sífellt vakandi fyrir hvar sé hægt að auka hagræðingu og hvar megi gera betur.

Þegar allt kemur til alls byggjast lífskjör á Íslandi á því hve vel íslenskum fyrirtækjum vegnar. Á síðustu áratugum höfum við blessunarlega sagt skilið við miðstýringu og óheppileg ríkisafskipti. Það sem mun skipta meginmáli í áframhaldandi sókn okkar til betri lífskjara er að innviðir í samfélagsins séu traustir; að menntakerfið sé í fremstu röð, umhverfið sé atvinnu rekstri hagstætt og að samfélagið sé opið og sanngjarnt.

  

Rekstur og starfsmannamál í fyrirrúmi

Elsa Haraldsdóttir, framkvæmdastjóri Hárgreiðslustofunnar Salon VEH. ehf.

Um áramót þurfa eigendur fyrirtækja að yfirfara og skoða stöðu fyrirtækja sinna og athuga hvað betur má fara.

Í hársnyrtiiðn eins og í öðrum fyrirtækjarekstri þarf að huga að rekstri síðasta árs, starfsmannamálum og verðlagsmálum. Mörgum okkar vex þetta í augum því að við erum oftar en ekki sjálf starfandi fagmenn á gólfinu og bundin við kröfu um daglega framlegð. Að skoða rekstur fyrirtækisins mætir því oft afgangi og oft sinnt frekar af skyldurækni en áhuga að loknu hefðbundnu dagsverki. Þannig leggjum við, eigendur hárgreiðslustofa, mesta áherslu á framleiðsluna, hárið og ánægju viðskiptamanna. Hins vegar leggjum við minni áherslu á það sem ég tel mestu skipta, rekstur og starfsmannamál, þar sem hagur beggja, fyrirtækisins og starfsmanna, er að hafa kerfi þar sem haldið er utan um viðskiptamenn stofunnar þar sem mikilvægi endurbókunar og þjónusta eru höfð að leiðarljósi.

Þannig tel ég að allir rekstraraðilar í hársnyrtiiðn eigi í fyrsta lagi að huga að uppsetningu kerfis fyrir endurmenntun starfsmanna. Æskilegt væri að hagsmunasamtök okkar skipulegðu endurmenntun hársnyrtimeistara með sama hætti og hjá öðrum sérfræðingum. Þannig ætti enginn sem starfar við fagið að geta útskrifast og unnið við fagið án þess að þurfa að kynna sér nýjungar í faginu reglulega eftir útskrift.

Í öðru lagi ættu rekstraraðilar að leggja mikla áherslu á að kynna sér þau rekstrarform eða -kerfi sem í boði eru og gefa kost á hámarksárangri. Í mörg ár hafa erlendir hárgreiðslumeistarar unnið að því að búa til kerfi sem hjálpa öllum snyrtiiðnaðinum, þ.e. bæði starfsmönnum og fyrirtækjum, til að ná betri árangri í rekstri. Sem dæmi má nefna Michael Cole sem kom til Íslands á vegum Endurmenntunar Hár og hélt námskeið fyrir 150 manns um hvernig mætti vinna að sameiginlegu takmarki með einföldu kerfi fyrir fagfólk og eigendur þannig að báðir aðilar hagnist.

Loks tel ég afar nauðsynlegt að rekstraraðilar kynni sér og noti upplýsingakerfi. Eitt slíkt kerfi er ShortCuts sem ég tel geta umbreytt rekstri fyrirtækja. Kerfið getur með auðveldum hætti upplýst eiganda um inntekt miðað við nánar aðgreinda þjónustuþætti einstakra starfsmanna og starfsfólks um einstaka þjónustuþætti.

Ég hvet ykkur því til að vera óhrædd við endurmenntun ykkar og starfsmanna og kynna ykkur þau rekstrar- og upplýsingakerfi sem í boði eru. Þessir þættir geta gert rekstur fyrirtækja ykkar ánægjulegri og verið hvatning fyrir starfsfólk þannig að allir hagnist.

 

Þriðja stoðin

Ólafur Daðason framkvæmdastjóri Hugvits hf.

Upplýsingatækniiðnaðurinn stendur nú á tímamótum eftir að hafa gengið gegnum erfiða tíma undanfarin ár. Mun bjartara er framundan í greininni og horft er til sóknar hennar á fjölmörgum sviðum.

 Þegar kemur að því að tryggja farsæla framtíð Íslands og Íslendinga er nauðsynlegt að huga að því á hvaða stoðum sú framtíð hvílir. Eru þær meginstoðir, sem íslenskt atvinnulíf hvílir á nú um stundir, nógu margar og traustar til að standa undir framtíðarbúsetu í landinu eða þurfum við að byggja upp fleiri stoðir og horfa þá á stoð sem nýtir sér þann auð sem býr í þekkingu, menntun og sköpunarkrafti þjóðarinnar – Þriðju stoðina? Það er reyndar alþekkt að það er ekki tilhlýðilegt að vera með öll eggin í sömu körfunni.

Tímabært að byggja upp þriðju stoðina

Nú byggja Íslendingar afkomu sína einkum á tveimur stoðum, hvort sem litið er til landsframleiðslu eða gjaldeyristekna. Báðar eru þær byggðar á náttúruauðlindum, þ.e. gjöfulum fiskimiðum annars vegar og orku hins vegar. Þessar tvær auðlindir voru forsendan fyrir þeim miklu framförum sem urðu á Íslandi á síðari hluta 20. aldarinnar og munu byggja traustan grunn í náinni framtíð.

Innan upplýsingatækninnar er almenn sú skoðun að kominn sé tími til að aðilar leggist á eitt við að byggja upp þriðju stoðina; íslenskan þekkingariðnað og leggi sérstaka áherslu á upplýsingatækni með það að leiðarljósi að þekkingariðnaðurinn muni styðja Íslendinga inn í framtíðina við hliðina á fiskinum og orkunni.

Þáttur upplýsingatækniiðnaðar í útflutningi þarf að verða 20%

Í þessari uppbyggingu getum við horft til uppbyggingar upplýsingatækniiðnaðarins í nágrannalöndum okkar þar sem upplýsingatækni er komin í eitt af þremur efstu sætunum þegar horft er til gjaldeyrissköpunar í öllum löndum Norðurlanda utan Ísland. Nú er vægi hugbúnaðariðnaðarins á Íslandi í landsframleiðslunni um 2,5% og útflutningsverðmæti hugbúnaðar nemur nú um fjórum milljörðum króna. Til að upplýsingatæknin geti kallast raunveruleg og styrk stoð tel ég að hlutfall greinarinnar í landsframleiðslu þurfi að verða yfir 20% og að útflutningur hugbúnaðar verði á milli 40 og 50 milljarðar króna árið 2010.

Samtök hugbúnaðarfyrirtækja standa fyrir ráðstefnu þann 25. janúar nk. með yfirskriftinni Þriðja stoðin. Halldór Ásgrímsson, forsætisráðherra, setur ráðstefnuna en fyrirlesarar verða bæði erlendir og íslenskir. Ráðstefnan gæti markað upphafið að uppbyggingu greinarinnar til framtíðar í þá veru sem getið er hér að framan.

Þó að umtalsverður hluti af vexti greinarinnar á næstu árum verði eðlilegur innri vöxtur er ljóst að samstarf þarf að takast um uppbyggingu hins ytra umhverfis og styðja þar með við markmiðið að tryggja enn frekari vöxt og að upplýsingatækni skipi þann sess sem hún gerir í nágrannalöndum og taki þátt í að standa undir hagsæld framtíðar.

Engin takmörk fyrir verðmætasköpun í upplýsingatækniiðnaði

Það eru í raun engin takmörk fyrir þeim verðmætum og þeim störfum sem gætu skapast í þekkingariðnaði á Íslandi fyrir fólk með hina fjölbreyttustu menntun. Þriðja stoðin, stoð þekkingariðnaðarins, myndi sóma sér vel við hlið þeirra tveggja sem tekist hefur að byggja upp á síðustu áratugum enda nýtir hún þá auðlind, þekkinguna, sem án efa er verðmætust allra þeirra auðlinda sem þjóðin býr yfir.

Á Norðurlöndunum hefur þegar byggst upp öflugur þekkingariðnaður eins og fyrr sagði. Hún er orðinn ein af helstu stoðum atvinnulífs í löndunum og hið sama á eftir að gerast hér á landi fyrr eða síðar. Hve hratt það gerist og af hve miklum krafti er að mestu komið undir samstarfi og sameiginlegri sýn fyrirtækjanna og hins opinbera.