Í nýbirtu fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnarinnar fyrir árið 2027 er lagt til að endurgreiðsla virðisaukaskatts af vinnu iðnaðarmanna við íbúðarhúsnæði lækki úr 35% í 20%. Samkvæmt frumvarpinu á breytingin að skila ríkissjóði um 3,6 milljörðum króna í auknar tekjur. Hér er því um beina skattahækkun á húsnæðisuppbyggingu og viðhaldi að ræða.
Í nýlegum ummælum fjármálaráðherra er endurgreiðslan kölluð sérstök „ívilnun“ og hluti af „gatasigti“ virðisaukaskattskerfisins. Sú lýsing gefur ranga mynd af uppruna og tilgangi kerfisins.
Endurgreiðslan, sem kveðið er á um í 42. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, er hvorki ríkisstyrkur né sértæk ívilnun til byggingariðnaðarins. Hún hefur verið hluti af virðisaukaskattskerfinu frá upphafi og var komið á til að draga úr þeirri hækkun byggingarkostnaðar sem upptaka virðisaukaskatts hafði í för með sér.
Alvarleg niðursveifla í byggingariðnaði
Fyrirhuguð skattahækkun kemur á sérstaklega slæmum tíma. Atvinnuleysi í byggingariðnaði og mannvirkjagerð fer vaxandi og íbúðum í virkri uppbyggingu hefur fækkað. Á fyrri hluta ársins voru gefin út byggingarleyfi fyrir 56 nýjum íbúðum, samanborið við 77 á sama tíma í fyrra og 100–120 fyrir fáeinum árum.
Á sama tíma er mikið af óseldum íbúðum á markaði og stýrivextir standa í 8%. Byggingariðnaðurinn hefur sögulega sveiflast meira en hagkerfið í heild og samdráttur í greininni hefur áhrif á fjölda verktaka, undirverktaka og iðnaðarmanna.
Endurgreiðslan hefur verið hluti af kerfinu frá upphafi
Endurgreiðslan var aldrei hugsuð sem tímabundið örvunartæki eða sérstök aðstoð við byggingariðnaðinn heldur til að draga úr hækkun byggingarkostnaðar. Þegar virðisaukaskattur var tekinn upp árið 1988 lagðist skattur á vinnu iðnaðarmanna á byggingarstað sem áður hafði verið undanþegin söluskatti. Áætlað var að breytingin myndi ein og sér hækka byggingarkostnað um 5–7%. Því var strax komið á endurgreiðslu til að vega gegn þeirri hækkun.
Frá upphafi og til ársins 1996 var virðisaukaskatturinn endurgreiddur að fullu. Hlutfallið var síðar lækkað, meðal annars vegna tekjuþarfa ríkissjóðs. Í kjölfar fjármálakreppunnar var það aftur hækkað í 100% árið 2009 með átakinu „Allir vinna“ til að örva framkvæmdir og draga úr svartri atvinnustarfsemi.
Í hvert sinn sem hlutfallið hefur verið lækkað hefur það verið gert til að auka tekjur ríkissjóðs tímabundið eða bregðast við ytri aðstæðum, aldrei vegna þess að grunnforsendan, að VSK á vinnuþætti húsbygginga eigi að endurgreiða, hafi verið dregin í efa eins og nú hefur verið gert.
Aukinn hvati til svartrar atvinnustarfsemi
Lækkunin hefur einnig aðrar afleiðingar. Þegar lögleg og skattlögð þjónusta iðnaðarmanna verður dýrari eykst hvati til svartrar atvinnustarfsemi. Þá tapar ríkissjóður ekki aðeins virðisaukaskatti heldur einnig tekjum af launatengdum gjöldum og öðrum sköttum og um leið veikist neytendavernd sem fylgir viðskiptum við löglega starfandi iðnaðarmenn og fyrirtæki. Stjórnvöld hafa sjálf ítrekað nýtt endurgreiðslukerfið í þveröfuga átt til að sporna gegn þessu, bæði í „Allir vinna" átakinu 2009 og aftur í heimsfaraldrinum, með sama rökstuðningi og við mælum fyrir núna.
Ríkið stefnir í öfuga átt
Nokkur sveitarfélög hafa að undanförnu tekið jákvæð skref til að lækka kostnað við húsnæðisuppbyggingu, meðal annars með endurskoðun byggingarréttargjalda og gatnagerðargjalda. Þetta er ekki algilt, enda standa sveitarfélög misvel að þessum málum, en þar sem þetta er gert er um að ræða ábyrga viðleitni til að bregðast við þeirri niðursveiflu sem nú gengur yfir greinina.
Það skýtur því skökku við að ríkið stefni á sama tíma í þveröfuga átt. Þar sem sveitarfélög eru að leita leiða til að lækka kostnað við húsnæðisuppbyggingu ætti ríkið að minnsta kosti ekki að vinna gegn þeirri viðleitni með eigin skattahækkun.
Ósamræmi í stefnunni
Ekki er hægt að kalla eftir ódýrari íbúðum og auknu framboði með annarri hendinni og hækka síðan skattbyrði á byggingu þeirra með hinni.
Meistaradeild Samtaka iðnaðarins skorar á stjórnvöld að falla frá fyrirhugaðri lækkun endurgreiðsluhlutfallsins úr 35% í 20% og hækka hlutfallið þess í stað. Það myndi lækka kostnað við húsnæðisframkvæmdir, styðja við uppbyggingu, draga úr svartri atvinnustarfsemi og efla neytendavernd.
Í miðri húsnæðisáskorun Íslands eigum við að leita leiða til að lækka byggingarkostnað – ekki hækka hann.
Jón Sigurðsson, formaður Meistaradeildar Samtaka iðnaðarins, og Pétur H. Halldórsson, varaformaður Meistaradeildar Samtaka iðnaðarins.
Vísir, 23. september 2026.
