Sterk rök fyrir óbreyttum stýrivöxtum Seðlabankans
Peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands kynnir vaxtaákvörðun sína 19. ágúst. Eftir tvær vaxtahækkanir á þessu ári telja Samtök iðnaðarins (SI) að nefndin eigi nú að staldra við og halda vöxtum óbreyttum. Hagkerfið kólnar hratt, aðhaldsstig peningastefnunnar er þegar mikið og á næstu vikum munu liggja fyrir upplýsingar sem geta haft afgerandi áhrif á verðbólguhorfur. Að mati SI kallar staðan á þjóðarsátt þar sem hagstjórnaraðilar stilla saman strengina og finna samhljóm um þær aðgerðir sem þarf til að ná niður verðbólgu og vöxtum. Í því sambandi er mikilvægast nú að Peningastefnunefndin sé með skýra og trúverðuga framsýna leiðsögn.
Peningastefnan þarf að vera framsýn
Meginvextir Seðlabankans eru nú 7,75% eftir tvær hækkanir á árinu, í mars og maí, sem samtals námu 0,5 prósentustigi. Raunstýrivextir eru háir og yfir því stigi sem peningastefnunefndin telur að þurfi til að beina verðbólgunni niður i í 2,5% verðbólgumarkmið bankans. Aðhald peningastefnunnar er því þétt. Verðbólga er hins vegar há en hún mældist 5,3% í júlí og talsvert yfir markmiði bankans. Sama má segja um verðbólguvæntingar. Full ástæða er því til áframhaldandi árvekni af hálfu bankans og annarra hagstjórnaraðila. Það þýðir þó ekki sjálfkrafa að rétt sé að herða taumhald peningastefnunnar enn frekar.
Peningastefnan verður að vera framsýn. Meta þarf ekki aðeins stöðu verðbólgunnar í dag heldur einnig hvernig þær vaxtahækkanir sem þegar hafa verið ákveðnar munu hafa áhrif á eftirspurn, fjárfestingu, atvinnu og verðbólgu á næstu misserum. Stýrivextir eru háir, aðhaldið mikið og áhrif þess enn að koma fram í hagkerfinu. Óbreyttir vextir nú væru því ekki undanhald í baráttunni við verðbólgu heldur skynsamleg ákvörðun við aðstæður þar sem kostnaðurinn af of miklu aðhaldi getur orðið verulegur. Reynslan sýnir að tafir á því að draga úr aðhaldi geta gert peningastefnuna sveiflumagnandi og leitt til þess að hún verði aðhaldssamari en efnahagshorfur gefa tilefni til.[1]
Blikur á lofti í efnahagslífinu
Staða hagkerfisins hefur breyst hratt. Stjórnendur fyrirtækja og landsmenn allir eru svartsýnni og blikur eru á lofti í iðnaði og efnahagslífinu í heild. Vinnumarkaðurinn er að gefa eftir en í vinnumarkaðsrannsókn Hagstofunnar mældist atvinnuleysi 5,0% í júní sl., 2,1 prósentustigi hærra en í sama mánuði 2025.
Væntingavísitala Gallup mældist 49,2 í júní en var 112,6 í júní 2025. Vísitalan er nú langt undir 100 stigum, sem þýðir að svartsýnir neytendur eru mun fleiri en bjartsýnir en því var öfugt farið í júní í fyrra. Hið sama má lesa út úr niðurstöðum könnunar Gallup á væntingum stjórnenda fyrirtækja. Í könnun Gallup sem gerð var í júní síðastliðnum meðal stjórnenda stærstu fyrirtækja landsins telja aðeins 5% aðstæður í efnahagslífinu góðar en 64% telja þær slæmar. Í könnun Gallup sem gerð var í júní í fyrra töldu hins vegar 43% aðstæðurnar í efnahagslífinu góðar og 15% slæmar.
Vaxtahækkun myndi veikja enn frekar stöðu byggingariðnaðarins
Staðan í byggingariðnaði er sérstaklega viðkvæm. Háir vextir, háir skattar og gjöld ásamt minni eftirspurn hafa vegið að fjárhagsstöðu fyrirtækja í greininni og dregið úr framkvæmdum. Raunverð íbúða hefur lækkað, sölutími lengst og óseldum nýjum íbúðum hefur fjölgað. Skuldir byggingarfyrirtækja hafa aukist og merki eru um vaxandi vanskil.
Samkvæmt samantekt SI námu skuldir greinarinnar hjá stóru viðskiptabönkunum þremur 476 ma.kr. um mitt ár. Þær höfðu þá aukist um 74 ma.kr. eða 18%, frá áramótum. Alvarleg vanskil greinarinnar, vanskil í meira en 90 daga, námu 29,7 ma.kr. um mitt ár, samanborið við 9,3 ma.kr. um áramót. Vanskilahlutfallið hafði þannig hækkað úr 2,3% í 6,2% á fyrstu sex mánuðum ársins.
Frekari vaxtahækkun myndi hækka fjármagnskostnað greinarinnar enn frekar, þrengja að fyrirtækjum og dýpka samdráttinn. Afleiðingin yrði ekki aðeins minni fjárfesting og aukið atvinnuleysi til skemmri tíma heldur einnig minna framboð íbúða síðar. Það gæti aftur aukið verðþrýsting á húsnæðismarkaði þegar eftirspurn tekur við sér sem gæti haldið vöxtum hærri en ella. Of harkalegt aðhald getur þannig unnið gegn markmiðum peningastefnunnar til lengri tíma litið.
Þrír mikilvægir þættir vaxtaákvörðunar munu liggja fyrir á næstu vikum
Það sem gerir ákvörðunina 19. ágúst óvenjulega er að nefndin þarf að taka hana rétt áður en þrír þættir liggja fyrir sem hafa áhrif á verðbólguhorfur.
Í fyrsta lagi er fram undan endurskoðun kjarasamninga. Formlegt mat launa- og forsendunefndar á forsendum samninganna fer fram í september. Ein af forsendunum er að tólf mánaða verðbólga í ágúst 2026 mælist ekki yfir 4,7% eða að verðbólga á sex mánaða tímabilinu mars–ágúst mælist 4,4% eða lægri á ársgrundvelli. Verðbólgumæling ágústmánaðar birtist ekki fyrr en í lok mánaðar, eftir vaxtaákvörðunina. Miðað við þróunina hingað til er hins vegar hætta á að viðmiðin standist ekki. Náist ekki samkomulag um viðbrögð getur orðið heimilt að segja samningunum upp. Niðurstaða þessarar endurskoðunar er stór þáttur í verðbólguhorfum næstu missera.
Í öðru lagi verður fjárlagafrumvarp fyrir árið 2027 lagt fram við þingsetningu 8. september. Fyrsta umræða um frumvarpið er áformuð 10. og 11. september. Aðhaldsstig ríkisfjármála hefur bein áhrif á það hversu mikið aðhald þarf að koma frá peningastefnunni. Þótt fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar gefi vísbendingu um meginlínur frumvarpsins er frumvarpið sjálft mikilvæg forsenda fyrir mati peningastefnunefndarinnar.
Í þriðja lagi telja SI að óvissa vegna þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst um hvort Ísland eigi að hefja að nýju aðildarviðræður við Evrópusambandið geti haft áhrif á væntingar og fjárfestingaráform og þar með á forsendur vaxtaákvörðunarinnar.
Tími þjóðarsáttar
Samtök iðnaðarins telja að rétta leiðin sé að halda vöxtum óbreyttum nú en beita þess í stað skýrum skilaboðum og trúverðugri framvirkri leiðsögn. Peningastefnunefndin þarf að skýra afdráttarlaust, í aðdraganda endurskoðunar kjarasamninga og fjárlagavinnunnar, hvað hún telur samrýmast verðbólgumarkmiðinu og hvaða áhrif það hefði á vaxtaferilinn ef aðilar vinnumarkaðarins eða stjórnvöld gripu til aðgerða sem ykju verðbólgu. Slík trúverðug leiðsögn hentar betur við þessar aðstæður en frekari vaxtahækkun.
Staðan kallar ekki á einhliða viðbrögð Seðlabankans heldur samstillt átak. Nú er rétti tíminn til að stilla saman strengina og ná samhljómi um þær aðgerðir sem þarf til að ná verðbólgu og vöxtum niður, efla samkeppnishæfni Íslands og auka verðmætasköpun.
Slík þjóðarsátt krefst þess að allir leggi sitt af mörkum. Stjórnvöld þurfa að sýna aðhald í ríkisfjármálum, forgangsraða í þágu samkeppnishæfni atvinnulífsins og forðast aðgerðir sem auka eftirspurn eða kostnað í hagkerfinu. Aðilar vinnumarkaðarins þurfa að verja kaupmátt með stöðugleika og framleiðniaukningu fremur en nafnlaunahækkunum sem verðbólgan étur fljótt upp. Með þjóðarsátt skapast forsendur fyrir því að atvinnulífið geti eflt framleiðni, fjárfestingu og verðmætasköpun. Fyrsta skrefið er einfalt: Peningastefnunefndin á að staldra við 19. ágúst.
[1] Too Little, Too Late? Testing The Optimality of Monetary Policy in Iceland, Rannsóknarritgerð Seðlabanka Íslands, 101, 2026