Sveitarstjórnarkosningar 2026
Sveitarstjórnarkosningar fara fram 16. maí.
Setjum samkeppnishæfni Íslands í forgang og ryðjum heimatilbúnum hindrunum úr vegi
Sveitarfélögin ráða meiru um daglegt líf okkar en flest okkar grunar. Ákvarðanir sveitarstjórna hafa meðal annars áhrif á að húsnæði mæti þörfum íbúa, að göturnar beri umferðina og að fyrirtækin geti blómstrað. Sveitarfélögin gegna þannig lykilhlutverki við að efla samkeppnishæfni Íslands. Þau sem setjast í sveitarstjórnir að kosningum loknum geta með stefnu og aðgerðum valið að liðka fyrir framþróun og uppbyggingu eða tafið fyrir.
Sveitarfélögin standa frammi fyrir stórum ákvörðunum um uppbyggingu og viðhald innviða, þau bera ábyrgð á að mæta húsnæðisþörfum íbúa og ráða miklu um hvernig búið er að atvinnustarfsemi. Samtök iðnaðarins hafa tekið saman helstu staðreyndir um innviði, húsnæði og starfsumhverfi auk þess að leggja fram umbótatillögur sem eru mikilvægar til að efla samkeppnishæfni Íslands.
Sveitarstjórnarkosningar fara fram 16. maí. Hverju ætla frambjóðendur í þínu sveitarfélagi að breyta?
Til að tryggja uppbyggingu og viðhald nauðsynlegra innviða
Til að tryggja húsnæðisframboð sem mætir þörfum íbúanna
Til að tryggja skilvirkt starfsumhverfi og aukna verðmætasköpun
1. Uppbygging og viðhald nauðsynlegra innviða
Sveitarfélögin standa frammi fyrir stórum ákvörðunum um uppbyggingu og viðhald innviða.
Helstu staðreyndir
- Verst ástand innviða - Uppsöfnuð viðhaldsskuld innviða á Íslandi er áætluð um 680 milljarðar króna sem samsvarar 15% af landsframleiðslu. Ríflega 300 milljarða króna af viðhaldsskuldinni má rekja til innviða í eigu sveitarfélaga. Af þeim innviðum má nefna að ástand sveitarfélagavega og fráveitna er meðal þeirra innviða sem er í verstu ástandi af öllum innviðum landsins.
- Mikil uppsöfnuð innviðaskuld - Stór hluti innviðakerfisins heyrir undir sveitarfélög. Má þar nefna sveitafélagavegi, fasteignir sveitarfélaga, fráveitur, vatnsveitur, hafnir og úrgangsinnviði. Til viðbótar eiga sveitarfélögin hluta af hitaveitukerfinu og dreifikerfi raforku. Sveitafélögin eiga um 9.000 fasteignir og eru sveitarfélagavegir ríflega 13.000 km. Mikil uppsöfnuð nýfjárfestingar- og viðhaldsskuld er í þessu innviðakerfi.
- Gamlar byggingar - Fasteignir sveitarfélaga, t.d. leik- og grunnskólar og íþróttamannvirki, gegna veigamiklu hlutverki fyrir samfélög um land allt. Sveitarfélög eiga ríflega 2,1 milljón fermetra af húsnæði en um 80% bygginganna eru eldri en 20 ára og helmingur þeirra hefur náð 35 ára aldri. Viðhaldsskuld sem hvílir á fasteignum sveitarfélaga er metin á að minnsta kosti 95 milljarða króna.
- Miklar tafir á framkvæmdum - Þrátt fyrir metnaðarfullar áætlanir um opinber útboð (áætluð 221 milljarður króna árið 2026), hafa raunframkvæmdir oft dregist aftur úr áætlunum vegna skipulagstafa og skorts á skilvirkni.
- Skortur á orkuinnviðum - Skortur á flutningsgetu raforku og töf á leyfisveitingum hamla uppbyggingu nýrra atvinnutækifæra og grænni orkuskiptum um allt land.
Umbótatillögur - Hverju þurfa sveitarstjórnir að breyta?
- Forgangsraða viðhaldi - Sveitarstjórnir verða að setja markvissa áætlun um hvernig eigi að vinna niður viðhalds- og nýfjárfestingarskuld grunninnviða (gatna, vatns og fráveitu) til að tryggja öryggi og lífsgæði íbúa. Árleg viðhaldsþörf fyrir fasteignir sveitarfélaga er um 1,5–2,0% af endurstofnvirði (16–21 milljarður á ári). Raunframlög hafa vart dugað til að halda í horfinu og þessu þarf að breyta.
- Liðka fyrir orkuinnviðum - Sveitarstjórnir verða að taka virkan þátt í að tryggja landrými og hraða skipulagsferlum fyrir orkuinnviði svo hægt sé að sækja tækifærin því orka er undirstaða verðmætasköpunar.
- Gera útboð skilvirkari - Sveitarstjórnir þurfa að tryggja bætt gæði og aukna þekkingu þegar kemur að útboðsmálum. Með vönduðum undirbúningi má nýta fjármuni skattgreiðenda betur og draga úr hættu á ágreiningi. Tryggja þarf jafnt og fyrirsjáanlegt flæði verkefna í útboð fremur en að mörg stór verkefni komi samtímis á markað sem skapar spennu og óhagkvæmni.
Nánari upplýsingar
- Innviðir á Íslandi 2025 – ástand og framtíðarhorfur - skýrsla Samtaka iðnaðarins og Félags ráðgjafaverkfræðinga:
- 12 góðar útboðsvenjur Samtaka iðnaðarins, Mannvirkis og Samtaka innviðaverktaka
- Tillögur að bættum útboðsháttum - Félag ráðgjafarverkfræðinga
- Orkuskipti.is
2. Húsnæðisframboð sem mætir þörfum íbúa
Sveitarfélögin bera ábyrgð á að mæta húsnæðisþörfum íbúa.
Helstu staðreyndir
- Skipulagsvaldið liggur hjá sveitarfélögunum - Sveitarfélög fara með skipulagsvaldið og ráða hvar og hvenær er byggt. Skipuleggja þarf lengra fram í tímann og taka mið af þörfum samfélagsins. Huga þarf að góðu samstarfi og samtali við uppbyggingaraðila og tryggja skjóta og vanda þjónustu.
- Mikill skortur á lóðum - Í sveitarfélögum í örum vexti er skortur á fjölbreyttu lóðaframboði ein helsta hindrunin fyrir hagkvæmri húsnæðisuppbyggingu og uppbyggingu samfélaga sem kallað er eftir til langs tíma.
- Hækkun opinberra gjalda - Skattheimta sveitarfélaga í formi gatnagerðargjalda hefur aukist til muna á síðustu árum, og í sumum þeirra langt umfram hækkun byggingarvísitölu. Átta stærstu sveitarfélögin innheimtu 57 milljarða króna í byggingarréttar- og gatnagerðar gjöld á aðeins þremur árum (2022–2024). Byggingarréttargjöld, gatnagerðargjöld og önnur opinber gjöld eru orðin of stór hluti heildarkostnaðar við uppbyggingu íbúða og hefur þessi skattlagning hækkað hraðar en aðrir kostnaðarliðir húsbygginga undanfarin ár.
- Hækkun kostnaðar á íbúð - Í Reykjavíkurborg geta gatnagerðar- og byggingarréttargjöld fyrir eina 100 fm íbúð numið allt að 13,2 milljónum króna. Þetta hækkar íbúðaverð beint til kaupenda.
Umbótatillögur - Hverju þurfa sveitarstjórnir að breyta?
- Mæta vilja og þörfum íbúa - Sveitastjórnir þurfa að taka mið af vilja og þörfum íbúa í skipulagsmálum og ekki gera kröfur um uppbyggingu á húsnæðis sem ekki er eftirspurn eftir.
- Auka lóðaframboð - Sveitarstjórnir verða að tryggja stöðugt og fyrirsjáanlegt framboð byggingarhæfra lóða til lengri tíma til að mæta raunverulegri þörf íbúa fyrir húsnæði.
- Lækka álögur - Sveitarstjórnir eiga að lækka gjöld á uppbyggingu nýrra íbúða til að draga úr kostnaðarhækkunum á húsnæði.
- Einfalda regluverk - Sveitarstjórnir þurfa að flýta skipulagsferlum og leyfisveitingum til að liðka fyrir uppbyggingu.
Nánari upplýsingar
- Greining SI um að átta stærstu sveitarfélögin innheimtu 57 milljarða í byggingarréttar- og gatnagerðargjöld á 3 árum
3. Skilvirkt starfsumhverfi og aukin verðmætasköpun
Sveitarfélögin ráða miklu um hvernig búið er að atvinnustarfsemi.
Helstu staðreyndir
- Miklir fjármunir - Íslensk fyrirtæki greiddu tæplega 40 milljarða króna í fasteignaskatta af atvinnuhúsnæði í fyrra.
- Íþyngjandi skattheimta - Íslensk fyrirtæki greiða um 0,8% af landsframleiðslu í fasteignaskatta sem er tvöfalt hærra en meðaltal OECD-ríkja (um 0,4%).
- Þungar álögur - Ríflega önnur hver króna skatttekna sveitarfélaga landsins af fasteignasköttum á atvinnuhúsnæði rennur til borgarstjórnar Reykjavíkur sem hefur verið treg til að lækka þessar þungu álögur á fyrirtæki á svæðinu.
- Áskoranir stjórnenda - 64% stjórnenda iðnfyrirtækja telja mjög mikilvægt fyrir reksturinn að fasteignaskattar á atvinnuhúsnæði verði lækkaðir.
- Opinber innkaup - Sveitarfélög eru stórir kaupendur á markaði og oft í beinni samkeppni við einkafyrirtæki í starfsemi sem þau eiga ekki að sinna samkvæmt lögum.
Umbótatillögur - Hverju þurfa sveitarstjórnir að breyta?
- Lækka álagningarprósentu - Sveitarstjórnir verða að mæta hækkandi fasteignamati með því að lækka álagningarprósentuna á atvinnuhúsnæði til að koma í veg fyrir sjálfvirka skattahækkun.
- Láta af samkeppni við atvinnulífið - Sveitarstjórnir hætti beinni samkeppni við einkafyrirtæki í starfsemi sem þau eiga ekki að sinna samkvæmt lögum.
Nánari upplýsingar
Greining SI um að fasteignaskattar sveitarfélaga hafa hækkað um 50% á 10 árum
Innviðir
Húsnæði
Starfsumhverfi
Greinar
- Hverju ætla frambjóðendur í þínu sveitarfélagi að breyta til að tryggja uppbyggingu og viðhald nauðsynlegra innviða? Vísir, 11. maí 2026.
- Týnda kosningamálið, Vísir, 12. maí 2026.
