Ísland sem EES-ríki njóti forgangs í Evrópu
Lilja Björk Guðmundsdóttir, yfirlögfræðingur SI, skrifar í Viðskiptablaðið.
Samkeppnishæfni evrópsks iðnaðar hefur dvínað hratt og stendur atvinnulíf í Evrópu frammi fyrir áður óþekktum áskorunum. Runnið hefur upp fyrir leiðtogum Evrópusambandsins (ESB) að rjóminn hefur verið fleyttur og ekki er hægt að stóla á arfleiðina eina, meira þarf til. ESB hefur því reimað á sig hlaupaskóna og unnið er að því að einfalda regluverk og styrkja viðskipta-, öryggis- og varnarlega hagsmuni ríkja sambandsins.
Leikreglurnar hafa verið of strangar og hindranir of margar sem hefur gert það að verkum að álfan hefur alið af sér færri sigurvegara en vonir stóðu til. Í ofanálag hefur ESB átt erfitt með að etja kappi við ríkisstyrktan iðnað utan Evrópu þar sem niðurgreiðslur í framleiðslu þykja sjálfsagðar. Samkeppnisgrundvöllurinn er ójafn og ákall er um að ESB hlúi betur að eigin heimavelli til að tryggja verðmætasköpun, sjálfstæði og öryggi.
Aukin áhersla á verndarstefnu
Til að bregðast við breyttri heimsmynd má sjá aukna áherslu á verndarsjónarmið í stefnu og fyrirhuguðu regluverki ESB. Einn liður í því eru tillögur ESB um „evrópskt í forgangi,“ (e. European preference) sem vísa til forgangssjónarmiða vegna uppruna vöru eða þjónustu sem á rætur sínar að rekja innan sambandsins.
Nærtækt dæmi um þetta er yfirstandandi endurskoðun á tilskipunum ESB um opinber innkaup þar sem horft er til þess að heimilt verði að gera evrópskum vörum hærra undir höfði en öðrum vörum í opinberum innkaupum. Nýjustu fréttir af tillögu um löggjöf á hröðun afkolunar í iðnaði (e. Industrial Accelerator Act) bera þess merki að forgangssjónarmið um evrópskar lausnir verði að finna í nýrri löggjöf. Gera má ráð fyrir að horft verði til þessara sjónarmiða í stuðningi við iðnað með fjárfestingum í innviðum til að stuðla að umskiptum yfir í hreinni tækni.
Markmiðið er göfugt en í mörg horn að líta. Gæta þarf þess að verndarsjónarmið hindri ekki erlenda fjárfestingu og hafi neikvæð áhrif á viðskipti við þriðju ríki. Þá er ýmsum spurningum ósvarað sem lúta að skilgreiningum á uppruna, þ.e. hvaða skilyrði þarf vara að uppfylla til að teljast örugglega evrópsk? Ættu forgangssjónarmið að vera heimil fyrir sértæka framleiðslu/vöru eða þvert á greinar? Munu forgangssjónarmið auka reglubyrði og skriffinnsku fyrirtækja?
Það er þunn lína á milli þess að efla sjálfstæði álfunnar og flækja framkvæmd fyrir fyrirtækjum með neikvæðum afleiðingum. Í upphafi skal endinn skoða því flækjustig er vissulega ástæða þess að ESB reimaði á sig hlaupaskóna í byrjun.
Ísland sem EES-ríki falli undir forgangssjónarmið ESB
Fyrir Ísland, sem aðila að innri markaðinum í gegnum EES-samninginn, er lykilatriði að sofna ekki á verðinum á jafn mikilvægum umbreytingartímum og nú. Breyttar leikreglur munu hafa áhrif hérlendis og enn mikilvægara er að tryggja þátttöku Íslands í aðgerðum sem styrkja virðiskeðjur, efnahagslegt öryggi og sjálfstæði Evrópu.
Það er sameiginlegt verkefni stjórnvalda og atvinnulífs að tryggja að Ísland, sem EES-ríki, falli með ótvíræðum hætti undir „evrópskt í forgangi“ í því regluverki sem framundan er. Við byggjum okkar lífskjör á því að framleiða verðmæti hér á landi og selja á erlenda markaði í formi vöru og þjónustu. Vegna aukinnar óvissu í heiminum sem stafar meðal annars af auknu spennustigi í samskiptum ríkja og auknum verndarráðstöfunum á viðskipti reynir meira á hagsmunagæslu íslenskra stjórnvalda til þess að tryggja aðgengi að mörkuðum. Það er of dýrkeypt fyrir hagsmuni Íslands að ætla að doka við og sjá.
Lilja Björk Guðmundsdóttir, yfirlögfræðingur SI.
Viðskiptablaðið, 11. febrúar 2026.