Ísland í fremstu röð með bættri samkeppnishæfni

24. ágú. 2026

Við viljum að Ísland sé í fremstu röð þegar kemur að lífsgæðum. Góð lífskjör byggjast á því að hér sé öflugt og samkeppnishæft atvinnulíf sem skapar verðmæti, störf og tækifæri til framtíðar. Samtök iðnaðarins hafa um árabil lagt áherslu á að styrkja samkeppnishæfni Íslands. Sjónum er sérstaklega beint að þeim þáttum sem mestu ráða um samkeppnishæfni og framleiðni: starfsumhverfi, mannauði, nýsköpun, innviðum, orku og umhverfi. 

Samkeppnishæfnin hefur dalað og efnahagshorfur versnað 

Á marga mælikvarða stendur Ísland vel enda hefur hagsaga landsins síðustu öldina einkennst af örum framförum. Lífskjör eru há, framleiðni talsverð, mannauður mikill, innviðir öflugir og nýsköpunarumhverfið gott. Sú staða er ekki tilviljun heldur árangur markvissra aðgerða er varða samkeppnishæfni landsins sem þarf stöðugt að rækta og bæta. 

Síðustu árin hefur orðið stöðnun. Staðreyndin er sú að lífskjör, mæld sem landsframleiðsla á mann, hafa lítið sem ekkert batnað frá árinu 2018. Sjö ár eru liðin og við höfum staðið í stað. Í nýrri greiningu Samtaka iðnaðarins kemur fram að skýringin liggur í því að ekki hefur tekist nógu vel að takast á við þær áskoranir sem standa í vegi fyrir aukinni verðmætasköpun.1 Hagkerfið hefur vissulega stækkað, en sá vöxtur hefur að miklu leyti verið borinn uppi af fjölgun fólks á vinnumarkaði, ekki af því að hver og einn skapi meiri verðmæti. Slíkur vöxtur skilar ekki betri lífskjörum á mann til lengdar. 

Samkeppnishæfni Íslands hefur ekki verið að batna undanfarið, heldur þvert á móti. Í nýju mati IMD háskólans í Sviss á alþjóðlegri samkeppnishæfni lækkaði Ísland um sjö sæti, úr 15. sæti árið 2025 í 22. sæti árið 2026. Staða og horfur í efnahagsmálum hafa jafnframt versnað. Hægt hefur á hagvexti, verðbólga er þrálát, vextir háir og atvinnuleysi vaxandi. Svartsýni hefur aukist verulega síðustu mánuði. Í nýrri könnun Gallup meðal stjórnenda stærstu fyrirtækja landsins telja aðeins 5% aðstæður í efnahagslífinu góðar en 64% telja þær slæmar. Aðeins 5% telja að aðstæður muni batna á næstu sex mánuðum en 58% telja að þær muni versna. Væntingavísitala Gallup sýnir sömuleiðis litla tiltrú almennings á efnahagsástandinu. 

Nú er því rétti tíminn til að stilla saman strengi. Samhljómur er leiðin til framfara. Byggja þarf á þjóðarsátt þar sem stjórnvöld, atvinnulíf og aðilar vinnumarkaðarins leggja sitt af mörkum til að ná niður verðbólgu og vöxtum, efla samkeppnishæfni og styrkja verðmætasköpun. Með þjóðarsátt er hægt að draga úr óvissu, auka traust og tiltrú til lengri tíma og tryggja að íslenskt hagkerfi standi sterkara til framtíðar. 

Byggjum á öflugum iðnaði 

Íslenskur iðnaður stendur undir umtalsverðum hluta lífskjara landsmanna. Verðmætasköpun greinarinnar nam 1.100 milljörðum króna á síðasta ári, eða um fjórðungi af verðmætasköpun alls hagkerfisins. Útflutningstekjur námu 791 milljarði króna, eða um 40% af útflutningstekjum þjóðarbúsins. Í iðnaði störfuðu 52 þúsund manns, nær fjórði hver starfandi í hagkerfinu. Velta greinarinnar nam tæpum 2.300 milljörðum króna og skattspor hennar var 564 milljarðar króna árið 2024. 

Öflugur iðnaður er mikilvæg forsenda vaxtar efnahagslífsins og bættra lífskjara í landinu. Iðnaður er fjölbreyttur og áhrif hans ná langt út fyrir fyrirtækin sjálf. Í kringum hvert iðnfyrirtæki verða til viðskipti, störf og þekking sem nýtist víða í atvinnulífinu. Samkeppnishæfni iðnaðar er því ekki sérmál fyrirtækjanna í greininni heldur lífskjaramál allra. Þetta er landsmönnum ljóst en í nýlegri viðhorfskönnun Gallup meðal almennings sögðust níu af hverjum tíu telja að íslenskur iðnaður hafi jákvæð áhrif á samfélagið í heild. Það er því samhljómur í samfélaginu um að iðnaður sé grunnur að lífskjarabótum og framförum í landinu.

Samkeppnishæfni er samspil margra þátta 

Að efla samkeppnishæfni er fjölþætt samfélagslegt verkefni. Samkeppnishæfni verður aðeins bætt með margvíslegum umbótum og samspili margra þátta. Í stuttu máli snýst hún um hversu vel okkur tekst að skapa verðmæti úr vinnu, þekkingu og auðlindum þjóðarinnar. Þegar öllu er á botninn hvolft er samkeppnishæfni spurning um framleiðni, þ.e. hversu mikil verðmæti verða til fyrir hverja unna vinnustund og hvort okkur takist að finna leið til að vinna okkar skili meiru, þannig mældu, í dag en í gær. Lífskjör framtíðarinnar ráðast af því hversu vel þetta tekst. Þeir fimm þættir sem skipta mestu um samkeppnishæfni eru eftirfarandi: 

1. Mannauður. Fyrirtæki skapa engin verðmæti án fólks með rétta þekkingu og færni. Hér á landi hefur lengi verið skortur á iðnmenntuðu fólki og fólki með bakgrunn í raun- og tæknigreinum, svokölluðum STEM-greinum. Afleiðingarnar eru áþreifanlegar: verkefni tefjast og færast úr landi. Skortur á mannauði með rétta færni virkar eins og hemill á vöxt alls hagkerfisins. Með umbótum í menntakerfinu og með því að hvetja erlenda sérfræðinga til að koma og starfa hér á landi má fjölga einstaklingum með þá færni sem þarf til að vinna fjölbreytt störf. 

2. Nýsköpun er drifkraftur framleiðnivaxtar. Umgjörð nýsköpunar, sem felst meðal annars í hvötum vegna rannsókna og þróunar og öðru sem gerir frumkvöðlum kleift að breyta hugmyndum sínum í verðmæti, ræður miklu um þróun atvinnulífsins og þar með samsetningu hagkerfisins. Ævintýralegur vöxtur tækni- og hugverkaiðnaðar undanfarin ár, sem nú er orðinn þriðja stærsta útflutningsgrein landsins, sýnir vel hverju markviss umgjörð nýsköpunar getur skilað. 

3. Innviðir eru lífæðar samfélagsins. Húsnæði, samgöngur, raforkukerfi, veitur og fjarskipti mynda fjölþætt kerfi sem atvinnulífið og daglegt líf landsmanna hvílir á. Íbúðauppbygging hefur ekki mætt þörfum landsmanna á síðustu árum. Það hefur komið niður á vaxtargetu hagkerfisins og valdið ójafnvægi á íbúðamarkaði, mikilli hækkun íbúðaverðs, verðbólgu og háum vöxtum. Allt þetta hefur veikt samkeppnishæfni hagkerfisins. Til viðbótar hefur mikil innviðaskuld safnast upp hér á landi á síðustu árum þar sem nýfjárfesting og viðhald hafa ekki verið nægjanleg. Þetta hefur heft hagvöxt, dregið úr framleiðni og aukið kostnað fyrir fyrirtæki og heimili. Með aukinni fjárfestingu í innviðum og betra viðhaldi þeirra má auka samkeppnishæfni og bæta lífskjör landsmanna. 

4. Orku- og umhverfismál. Aðgangur að öruggri, hagkvæmri og sjálfbærri orku er meðal helstu forsendna verðmætasköpunar. Uppbygging raforkuframleiðslu og dreifikerfis hefur ekki verið næg hér á landi á síðustu árum, sem hefur meðal annars leitt til hækkandi raforkukostnaðar. Þetta hefur komið niður á samkeppnishæfni og vexti orkusækins iðnaðar og annarrar atvinnustarfsemi í landinu, en allt atvinnulífið þarfnast raforku. Standi orkuskortur eða óvissa um afhendingu í vegi fyrir verkefnum glatast tækifæri. Um leið eru loftslagsmál stór hluti samkeppnishæfni: fyrirtæki og ríki sem framleiða með minni losun og lægra kolefnisspori standa betur að vígi á alþjóðlegum mörkuðum. 

5. Starfsumhverfi. Mikilvægur þáttur samkeppnishæfni felst í því að starfsumhverfið sé stöðugt, hagkvæmt og skilvirkt. Stöðugt starfsumhverfi skapar skilyrði fyrir samkeppnishæft atvinnu- og efnahagslíf, en með stöðugleika er lagður grunnur að fjárfestingum og hagvexti framtíðarinnar. Hagkvæmt starfsumhverfi skapar samkeppnisforskot þegar álögur, skattar og gjöld eru lág í alþjóðlegum samanburði. Það gefur fyrirtækjum sterkari stöðu í samkeppni við erlenda keppinauta og eykur þannig verðmæta- og atvinnusköpun. Skilvirkt starfsumhverfi dregur úr sóun og kostnaði, efnahagslífinu til heilla, með einföldu regluverki og eftirliti sem er fyrirsjáanlegt og ekki óhóflega íþyngjandi. Hér á landi er verk að vinna í öllum þessum þremur þáttum starfsumhverfis um stöðugleika, hagkvæmni og skilvirkni. Talsvert hefur þó áunnist í því að skapa meiri stöðugleika en áður, sem hefur rennt stoðum undir aukna framleiðni og bætt lífskjör. Enn eru sveiflurnar í starfsumhverfi íslenskra fyrirtækja samt meiri en í umhverfi erlendra keppinauta þeirra. Einnig eru skattar og opinber gjöld mjög há hér á landi í alþjóðlegum samanburði. Með því að létta á álögum fyrirtækja má auka hagkvæmni í rekstri þeirra og þannig skapa fleiri störf, auka fjárfestingar og efla verðmætasköpun. Ákvarðanir stjórnvalda, sem birtast í regluverki, fela í sér kröfur með tilheyrandi kostnaði. Þess þarf að gæta að kröfur sem íslensk stjórnvöld setja fyrirtækjum hér á landi séu ekki mun meira íþyngjandi en kröfur sem gerðar eru í öðrum löndum. Því miður eru talsvert mörg dæmi um að svo sé. 

Ný atvinnustefna mikilvæg 

Ný atvinnustefna Íslands markar mikilvægt skref í átt að aukinni samkeppnishæfni, meiri framleiðni og bættum lífskjörum. Hún getur orðið mikilvægur stökkpallur inn í næsta hagvaxtarskeið ef henni verður fylgt eftir með skýrum aðgerðum. Þar er lögð áhersla á mannauð, innviði, nýsköpun, skilvirkt regluverk, orku og aukið áfallaþol atvinnulífsins. Árangurinn mun þó ráðast af framkvæmdinni. Vöxtur tækni- og hugverkaiðnaðar sýnir hvað gerist þegar frumkvæði fyrirtækja, fjárfesting, þekking og opinber umgjörð vinna saman. Útflutningstekjur greinarinnar námu 369 milljörðum króna á síðasta ári, eða um 18% af útflutningstekjum hagkerfisins. Þær hafa áttfaldast frá árinu 2008 og voru í fyrra hærri en útflutningstekjur sjávarútvegs. Þessi þróun sýnir að Ísland getur byggt nýjar útflutningsstoðir á hugviti, þekkingu og nýsköpun samhliða þeim greinum sem fyrir eru og byggja á náttúruauðlindum. Fjölbreyttari útflutningur eykur stöðugleika. Lítið hagkerfi sem hvílir á fáum stoðum er berskjaldað; áfall í einni grein getur haft mikil áhrif á hagvöxt og lífskjör landsmanna. Nú standa fjórar meginútflutningsstoðir undir útflutningi íslenska hagkerfisins: orkusækinn iðnaður, tækni- og hugverkaiðnaður, ferðaþjónusta og sjávarútvegur. Tvær þeirra teljast til iðnaðar. Það eitt undirstrikar mikilvægi iðnaðarins og samkeppnishæfni hans. 

Rjúfum kyrrstöðuna 

Stóra verkefnið er að rjúfa kyrrstöðuna í lífskjörum. Til þess þarf skýra sýn, samhljóm um meginmarkmið og vilja til að ráðast í þær umbætur sem skila varanlegum árangri. Þetta verður ekki gert með einni aðgerð heldur samspili umbóta í öllum þeim þáttum sem mestu skipta fyrir samkeppnishæfni landsins. 

Ísland hefur áður sýnt að það getur tekið stór framfaraskref. Öflugur íslenskur iðnaður er ein sönnun þess. Með miklum mannauði, betri innviðum, meiri nýsköpun, nægri orku og stöðugra, hagkvæmara og skilvirkara starfsumhverfi getum við aukið framleiðni og verðmætasköpun og tryggt að Ísland verði í fremstu röð þjóða í lífskjörum. Á grunni sterkari samkeppnishæfni byggjum við næsta vaxtarskeið. Lífskjör framtíðarinnar ráðast af því hvernig tekst til.

Ingólfur Bender, aðalhagfræðingur SI.

Vísbending, 21. ágúst 2026.