Samhljómur er leiðin til framfara

3. jún. 2026

Saga Íslands á síðustu öld er saga framfara, frá fátækt til þess að vera í fremstu röð. Með því að koma vilja í verk skilaði rafvæðing og hitaveituvæðing birtu og yl í hús landsins. Skólar risu um land allt og vegir voru lagðir sem bætti daglegt líf fólks og jók möguleika í atvinnustarfsemi.

Þessar framfarir urðu ekki vegna þess að allir væru sammála. Skoðanir gátu verið skiptar um þessi mál en fólk upplifði framfarir. Lífskjör bötnuðu smám saman, samfélagið varð sterkara og ný tækifæri urðu til. Þjóðin var þá bæði fámennari og fátækari en við fundum samhljóminn.

Þetta var nýverið til umfjöllunar á fjölmennasta Iðnþingi sem haldið hefur verið. Þar var rætt hvernig samhljómur er forsenda þess að ná árangri á óvissutímum og hvernig saga Íslands er full af dæmum um þann árangur sem við höfum náð þegar við finnum samhljóminn.

Iðnaður er sterk undirstaða

Sá samhljómur sem við skynjuðum í heiminum um langt skeið hefur dofnað. Aukið spennustig í samskiptum ríkja hefur bein áhrif á íslensk fyrirtæki. Tollastríð og verndarráðstafanir hafa áhrif á framleiðslu og viðskipti. Aukin áhersla er á öryggis- og varnarmál og viðnámsþrótt. Á sama tíma eru meiri tækniframfarir en við höfum séð lengi með hraðri þróun og hagnýtingu gervigreindar. Þessu stýrum við ekki en við verðum að haga seglum eftir vindi.

Eitt hefur ekki breyst. Við byggjum okkar lífskjör á verðmætasköpun. Við eigum allt undir að hér sé öflugur iðnaður og greiður aðgangur að mörkuðum. Í nýlegri könnun sögðust níu af hverjum tíu telja að íslenskur iðnaður hefði jákvæð áhrif á samfélagið í heild. Það ríkir sátt um að iðnaður sé grunnur að lífskjarabótum og framförum. Sterk samkeppnishæfni er ekki sjálfgefin og nú þrengir að. Enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur.

Hver spilar sína nótu á réttum tíma

Samhljómur þýðir ekki að allir spili sömu nótuna eða séu sammála um allt. Hann felst í því að hver og einn spili sína nótu á réttum tíma með hinum. Þannig vinna ólíkir aðilar saman að breytingum sem skila almenningi ávinningi og bæta lífskjör samhliða því sem þeim er hrint í framkvæmd. Þegar fólk upplifir framfarir þá næst samhljómur. Samfélag í samhljómi er ekki skoðanalaust. Það tekur mið af ólíkum sjónarmiðum og ákvarðanir eru vel ígrundaðar en niðurstaða næst út frá sameiginlegum hagsmunum og framkvæmt er samkvæmt henni. Þannig tökum við ákvarðanir sem spanna fleiri en ein fjárlög, fleiri en eitt kjörtímabil, skila ávinningi í áratugi og brúa aldir.

Útfærsla landhelginnar er gott dæmi um þennan kraft. Hún var sannarlega umdeild, enda kom til átaka milli Íslands og Bretlands, en stjórn yfir auðlindinni varð grundvöllur íslensks sjávarútvegs eins og við þekkjum hann í dag. Auk þess var útfærsla landhelginnar fyrirmynd annarra þjóða í þessum efnum. Framfaraskref að jafnrétti kynjanna á síðustu áratugum er annað dæmi sem lýsir samhljómi en á ólíku sviði. Þar voru stigin mörg skref sem voru umdeild en ávinningurinn er skýr, samfélagið nýtti hæfileika fleiri en áður og Ísland varð fyrirmynd á alþjóðlegum vettvangi á þessu sviði. Í báðum dæmum gildir það sama. Með samhljómi urðu framfarir sem skiluðu ávinningi.

Samhljómur skilar árangri í dag

Það eru líka nýleg dæmi um það hvernig samfélagið fann samhljóm og árangur varð. Hugverkaiðnaður hefur vaxið hratt þar sem drífandi frumkvöðlar hafa látið hugmyndir sínar verða að veruleika og skapað verðmæt störf. Þessi ört vaxandi stoð útflutnings gæti orðið sú verðmætasta við lok áratugarins ef rétt er á málum haldið. Annað nýlegt dæmi er þegar samhljómur varð um umbætur í þágu iðnnáms sem hefur skilað stóraukinni aðsókn að iðnnámi. Þetta gerðist vegna þess að ólíkir aðilar stilltu saman strengi á réttum tíma og sameinuðust um framfarir.

Mestu framfarir Íslands hafa orðið þegar samfélagið allt tekur stórar ákvarðanir um sameiginlega vegferð. Til þess að Ísland verði áfram í fremstu röð þurfum við að setja samkeppnishæfni í algjöran forgang og ryðja heimatilbúnum hindrunum úr vegi. Hér þarf að stilla saman strengina, finna samhljóminn og breyta vilja í verk.

Þennan lærdóm þurfum við að rifja upp því í samtímanum er þessi röð oft röng. Fólki er gert að taka á sig kostnað í ýmsum myndum áður en ávinningurinn kemur í ljós og á meðan valkostir eru ekki orðnir raunhæfir, þá verður lausnin sjálf að tilefni sundurlyndis. Verkefni sem hefði getað orðið sameiginleg framfarasaga verður að bitru deilumáli. Slíkar lausnir mætti kalla sundurlausnir. Um þær verður fjallað í annarri grein. Lausnirnar eru til og verkefni okkar er að finna samhljóminn.

Sigurður Hannesson, framkvæmdastjóri SI.

Viðskiptablaðið, 2. júní 2026.