Verkefnin fara ekkert

18. ágú. 2026

Eftir nokkra daga kjósa landsmenn um viðræður við ESB um aðild. Eðli máls samkvæmt hefur athygli landsmanna og ráðamanna beinst að kosningunni og fátt annað verið rætt undanfarna mánuði. Hver sem úrslitin verða þá verða verkefnin þau sömu eftir kosningarnar: að ná tökum á efnahagsmálum og að efla samkeppnishæfni Íslands. Þau verkefni fara ekkert frá okkur. Endurskoðun kjarasamninga gæti hafist 1. september, þremur dögum eftir kosningarnar. Verðbólgan er hins vegar ekki eingöngu hagstjórnarvandi. Hún er samhæfingarvandi og hún er þrálát þótt allir vilji sömu niðurstöðu, því enginn einn aðili getur leyst hana. Þess vegna þarf þjóðarsátt.

Heimsmeistaramót í lífskjörum

Heimurinn er flóknari nú en hann hefur verið um langt skeið. Aukin spenna í samskiptum ríkja birtist okkur í auknum hömlum á viðskipti og í átökum. Örar tækniframfarir með hraðri þróun gervigreindar krefjast einnig athygli stjórnvalda, stjórnenda fyrirtækja og almennings. Þetta kallar ekki einungis á breytta forgangsröðun þar sem viðnámsþróttur, alþjóðaviðskipti og gervigreind fá stóraukið vægi, heldur vinna stjórnvöld í mörgum ríkjum heims hörðum höndum að því að efla samkeppnishæfni síns lands.

Samkeppnishæfni er heimsmeistaramót ríkja í lífskjörum. Ef við vinnum ekki stöðugt að umbótum þá drögumst við aftur úr. Með því að skapa fyrirtækjum góð skilyrði til rekstrar er lagður grunnur að meiri verðmætasköpun. Þannig verða til verðmæt störf og tekjur hins opinbera svo hægt sé að veita margvíslega þjónustu. Samkeppnishæfni er þannig forsenda góðra lífskjara.

Samkeppnishæfni snýst ekki bara um gjaldmiðil, verðbólgu eða vexti. Hún snýst um miklu fleiri þætti, t.d. menntun og mannauð, nýsköpun og innviði. Hún snýst um stöðugt, skilvirkt og hagkvæmt starfsumhverfi og um aðgengi að hagkvæmri orku. Hún snýst núna einnig um það hversu hratt atvinnulífið og hið opinbera ná að tileinka sér gervigreind. Á þessum sviðum er margt sem þarf að bæta hér á landi. Með mótun atvinnustefnu og aðgerðum henni tengdri hefur ríkisstjórnin tekið frumkvæði að umbótum og er vert að hrósa henni fyrir það. Atvinnustefnan getur þannig orðið stökkpallur inn í næsta hagvaxtarskeið en það þarf að sýna fram á árangur jafnt og þétt svo verkefnið fái almenna tiltrú.

Þrálát verðbólga og háir vextir

Verðbólga hefur ekki bara verið of há heldur er hún þrálát og því eru vextir háir. Verðbólgan mælist yfir 5 prósent og stýrivextir standa í 7,75 prósentum þegar þetta er skrifað. Þetta kemur engum til góða og þegar vextir hafa verið háir um langt skeið þá hafa þeir sannarlega áhrif. Enda er tilgangurinn sá að kæla hagkerfið og það hefur gengið eftir. Atvinnuleysi eykst, það ber á samdrætti í ákveðnum atvinnugreinum og væntingar almennings sem og stjórnenda fyrirtækja hafa ekki verið lægri síðan á tíma heimsfaraldurs þegar óvissan var sem mest og fólki var uppálagt að halda sig heima.

Verkefni sem enginn leysir einn

Það er ekki á færi neins eins að ná tökum á verðbólgu heldur þurfa margir að vinna saman að því, stilla saman strengina og finna samhljóminn. Ríkisfjármál þurfa að vera aðhaldssöm, opinber gjöld mega ekki auka verðbólgu, atvinnugreinum þarf að búa fyrirsjáanlegt umhverfi og vinnumarkaður þarf að vera stöðugur. Skapa þarf skilyrði aukinnar samkeppnishæfni og framleiðni. Seðlabankinn fylgist með og stýrir vöxtum en hann má ekki vera einn á vellinum í baráttunni.

Húsnæðismarkaðurinn er skýrasta dæmið. Húsnæðisliðurinn hefur verið einn helsti drifkraftur verðlagshækkana undanfarin ár en framboð mætir ekki þörf, enda er flóknara, tímafrekara og dýrara að byggja en áður. Í greiningu Samtaka iðnaðarins kom fram að átta stærstu sveitarfélögin innheimtu 57 milljarða króna vegna uppbyggingar íbúða á þriggja ára tímabili, og gjaldskrár eru hvorki gagnsæjar né birtar. Gjöldin enda í íbúðaverði, íbúðaverðið í verðbólgunni og verðbólgan í vöxtunum sem allir borga. Hver aðili um sig hegðar sér skynsamlega innan þess ramma sem honum er ætlaður.

Vandinn er að ramminn er ekki í lagi. Ríki, sveitarfélög og atvinnulíf þurfa að koma saman um breytingar sem skila stöðugleika til lengri tíma.

Þess vegna köllum við hjá Samtökum iðnaðarins eftir þjóðarsátt þar sem aðilar vinnumarkaðarins og stjórnvöld ná saman um aðgerðir til þess að ná verðbólgu niður og auka verðmætasköpun til að efla lífskjör. Forsendur langtímasamninganna eru þegar undir og fari verðbólgan yfir 4,7 prósent í ágúst getur það eitt og sér kallað á að samningarnir verði teknir upp. Það kallar á skýra forystu, á viðamikil samtöl og á heildstæðar aðgerðir. Þau samtöl þurfa að hefjast strax og Samtök iðnaðarins eru reiðubúin að leggja sitt af mörkum. Ef vel tekst til þá skilar það landsmönnum bættum lífskjörum og fyrirtækjum betri rekstrarskilyrðum. Þetta hefur verið gert áður og er fyllilega raunhæft en lykillinn að því er skýr forysta og einbeiting allra aðila. Til mikils er að vinna.

Tækifærin eru til staðar

Það er bjart yfir Íslandi ef horft er fram á veginn. Víða stendur uppbygging yfir sem skilar árangri á næstu árum. Um land allt eru tækifæri til uppbyggingar sem getur skilað verðmætum og bættum lífskjörum landsmanna og það er mikill vilji til uppbyggingar.

Tækni- og hugverkaiðnaður hefur vaxið hratt og gæti orðið verðmætasta útflutningsstoðin við lok áratugarins ef rétt er á málum haldið. Útflutningsverðmæti greinarinnar hafa áttfaldast frá árinu 2008 og námu í fyrra meiru en útflutningsverðmæti sjávarútvegs, í fyrsta sinn. Þetta sýnir vel hvers við erum megnug þegar athafnasömu fólki er gefinn kostur á því að nýta hæfileika sína og þegar umgjörð stjórnvalda hvetur til nýsköpunar. Þannig leysast miklir kraftar úr læðingi, ný, fjölbreytt og verðmæt störf verða til og hagkerfið verður stöðugra. Þarna tókst samfélaginu að stilla saman strengina, enda hafa allir stjórnmálaflokkar stutt við þessa þróun og fjölmargir tekið þátt í uppbyggingu fyrirtækjanna.

Við erum með öll spil á hendi. Nýtum veturinn vel til þess að taka til hendinni heima fyrir.

Sigurður Hannesson, framkvæmdastjóri SI.

Viðskiptablaðið, 18. ágúst 2026.