Við bætum lífskjörin með bættri samkeppnishæfni

2. júl. 2026

Ísland er gott land að búa í. Lífskjör hér eru meðal þeirra bestu í heimi, atvinnuþátttaka er mikil, mannauðurinn sterkur og íslenskt atvinnulíf hefur ítrekað sýnt að það getur brugðist hratt við breytingum og skapað ný verðmæti. Það er mikilvægt að halda þessu til haga nú þegar útlitið í efnahagslífinu er dökkt og aðstæður eru krefjandi.

Svartsýni hefur aukist verulega meðal almennings og stjórnenda fyrirtækja síðustu mánuði. Í nýrri könnun sem Gallup gerði meðal stjórnenda stærstu fyrirtækja landsins kemur fram að aðeins 5% telja aðstæður í efnahagslífinu góðar en 64% telja þær slæmar. Þar kemur einnig fram að aðeins 5% telja að aðstæður muni batna á næstu sex mánuðum en 58% telja að þær muni versna. Þessu til viðbótar sýnir væntingavísitala Gallup að almenningur hefur litla tiltrú á aðstæðum í efnahagsmálum um þessar mundir og eru svartsýnir á framhaldið.

Góð lífskjör í dag tryggja ekki sjálfkrafa góð lífskjör á morgun. Til að tryggja góð lífskjör til framtíðar þarf að hlúa að því sem skapar sterka samkeppnishæfni. Þar skipta mannauður, nýsköpun, innviðir, orku- og umhverfismál og hagkvæmt, skilvirkt og stöðugt starfsumhverfi mestu máli, líkt og fjallað er um í nýlegri greiningu Samtaka iðnaðarins.

Umbætur í þágu samfélagsins alls

Lífskjör, mæld með landsframleiðslu á mann, hafa lítið sem ekkert batnað frá árinu 2018. Sjö ár eru liðin og við höfum staðið í stað. Þetta er ekki tilviljun eða óhjákvæmileg afleiðing ytri aðstæðna. Þetta er vegna þess að við höfum ekki tekist nógu ötullega á við þær áskoranir sem standa í vegi fyrir aukinni verðmætasköpun hér á landi. Við höfum ekki náð að bæta samkeppnishæfnina. Þvert á móti hefur hún versnað. Í nýju mati IMD-háskólans í Sviss á alþjóðlegri samkeppnishæfni lækkaði Ísland um sjö sæti, úr 15. sæti árið 2025 í 22. sæti árið 2026. Sú lækkun er áminning um að önnur lönd bíða ekki eftir okkur í alþjóðlegri samkeppni.

Nú er rétti tíminn til að stilla saman strengina og finna samhljóminn um nauðsynlegar aðgerðir. Byggja þarf á þjóðarsátt þar sem stjórnvöld, atvinnulíf og aðilar vinnumarkaðarins leggja sitt af mörkum til að ná niður verðbólgu og vöxtum, efla samkeppnishæfni Íslands og styrkja verðmætasköpun. Með þjóðarsátt er hægt að draga úr óvissu, auka traust og tiltrú til lengri tíma og tryggja að íslenskt hagkerfi standi sterkara til framtíðar.

Samkeppnishæfni er ekki sérhagsmunamál fyrirtækja heldur lífskjaramál almennings. Þegar samkeppnishæfnin er sterk geta fyrirtæki fjárfest meira, tekið upp nýja tækni, ráðið fleira fólk og greitt hærri laun. Þá eykst útflutningur, skattstofnar styrkjast og lífskjör landsmanna batna.

Við höfum gert þetta áður

Við höfum þegar séð hvað er hægt að gera þegar rétt er á málum haldið. Vöxtur tækni- og hugverkaiðnaðar á síðustu árum er eitt skýrasta dæmið um nýja sókn í íslensku efnahagslífi. Útflutningstekjur greinarinnar námu 369 milljörðum króna árið 2025 sem eru 19% af heildarútflutningstekjum Íslands. Á aðeins fimm árum hafa þær aukist um nær 160 milljarða króna og skilar greinin nú hærri útflutningstekjum en hinn rótgróni og öflugi sjávarútvegur. Þetta er árangur sem vert er að fagna.

Þessi þróun sýnir að Ísland getur byggt nýjar útflutningsstoðir á hugviti, þekkingu og nýsköpun samhliða þeim greinum sem fyrir eru. Hún sýnir líka að opinber stefna skiptir máli. Þegar frumkvöðlar, fyrirtæki, fjárfestar og stjórnvöld toga í sömu átt verður til umhverfi þar sem hugmyndir geta orðið að verðmætum störfum og útflutningstekjum.

Ísland áfram í fremstu röð

Ný atvinnustefna stjórnvalda getur orðið mikilvægur stökkpallur inn í næsta vaxtarskeið. Þar er lögð áhersla á mannauð, innviði, nýsköpun, skilvirkt regluverk og aðgang að orku. Þetta eru réttu áherslurnar. Árangurinn mun hins vegar ráðast af framkvæmdinni.

Nú þarf að fjárfesta í menntun og verknámi, efla nám í raun- og tæknigreinum, einfalda regluverk, hraða uppbyggingu innviða og tryggja orku fyrir ný verkefni. Jafnframt þarf að gæta þess að skattar og gjöld dragi ekki úr fjárfestingu og verðmætasköpun á sama tíma og kallað er eftir aukinni samkeppnishæfni.

Íslendingar hafa sýnt að þeir geta byggt upp sterkar atvinnugreinar, aukið útflutning og bætt lífskjör. Með stöðugleika, skýrri stefnu og trausti á kraft atvinnulífsins getum við aukið framleiðni, skapað verðmætari störf og tryggt að Ísland verði áfram í fremstu röð þegar kemur að lífskjörum. 

Ingólfur Bender, aðalhagfræðingur SI.

Morgunblaðið, 2. júlí 2026.