„Heimatilbúnar hindranir sem við getum sjálf rutt úr vegi“
Staðan í heiminum hefur breyst. Heimurinn er miklu flóknari en hann var og kannski að einhverju leyti hættulegri núna. Þessar aðstæður gera það að verkum að það þurfa allir að leita leiða til þess að efla samkeppnishæfni. Og um leið og allir gera það að þá náttúrulega drögumst við aftur úr ef við lítum ekki sjálf í eigin barm. Þetta segir Sigurður Hannesson, framkvæmdastjóri SI, meðal annars í viðtali Þórarins Hjartarsonar í hlaðvarpsþættinum Ein pæling þar sem þeir ræða um stöðu heimsmála, ESB, byggingariðnaðinn, tækni- og hugverkaiðnaðinn, stjórnvöld og fleira. Sigurður segir að á þessum tímum þurfi að hafa miklu meira fyrir því að ná árangri og að það sé erfiðara. „Þannig að við þurfum að vera miklu skipulagðari í því að að leita leiða til þess að efla okkar samkeppnishæfni og bæta lífskjör.“
Þegar talið berst að aðildarviðræðum við ESB segir Sigurður að þetta snúist um trúna á okkur sjálf og að um sé að ræða tvær sviðsmyndir. „Og ég veit svo sem ekki hvort er rétt. Ég held að þetta snúist annars vegar um það hvort að við, sem samfélag, höfum trú á því að við sjálf getum unnið í okkar málum, farið í umbætur, náð tökum á efnahagsmálunum og bætt samkeppnishæfnina, sem að þarf að gera á mörgum sviðum eða hvort að við teljum að okkur muni ekki takast það og við þurfum þá að fara í annað fyrirkomulag sem að neyðir okkur til þess að taka á okkar málum.“
Sigurður segist ekki vita hvor sviðsmyndin er rétt. „Ég náttúrulega er mikill bjartsýnismaður og hef mikla trú á á Íslandi og samfélaginu hér, þannig að ég held að við getum alveg sjálf stýrt okkar málum af festu og unnið að umbótum. Ég meina við sjáum fjölmörg dæmi um það í gegnum tíðina.“ Hann segir að hægt sé að líta 100 ár aftur í tímann „þegar við aðlöguðumst tækniframförum, við byggðum upp vegakerfi, við byggðum upp menntakerfi, skóla um allt land, við efldum atvinnulífið, Landsvirkjun var stofnuð, orkusækin iðnaður varð ný stoð. Það voru umbætur í sjávarútvegi þannig að hann er orðinn fyrirmynd annarra um það hvernig á að reka sjávarútveg, hvort sem það er fyrirtækin sjálf eða fiskveiðistjórnunarkerfið. Okkur tókst að byggja upp öfluga ferðaþjónustu. Og nú síðast hefur tekist að byggja upp tækni- og hugverkaiðnað sem er orðinn fjórða stoðin. Það sem er auðvitað áhugavert er að hún er orðin sú þriðja stærsta því á síðasta ári þá nam útflutningsverðmæti tækni- og hugverkaiðnaðar meira en sjávarútvegs í fyrsta sinn, og útflutningsverðmæti tækni- og hugverkaiðnaðar hefur áttfaldast á innan við 20 árum. Áttfaldast síðan 2008.“
Sigurður segir að á þeim tíma hafi verið mikil umræða í samfélaginu um eitthvað annað, samhliða því að álverið á Reyðarfirði var reist og starfsemi og Kárahnjúkavirkjun byggð. „Að við ættum að gera eitthvað annað, en í sjálfu sér gat enginn svarað því hvað það átti að vera. En núna er þetta eitthvað annað orðin sú útflutningsstoð sem skapar þriðju mestu útflutningsverðmætin og gæti orðið verðmætasta útflutningsstoðin við lok þessa áratugar ef að allt gengur eftir og okkur ber gæfa til að taka réttar ákvarðanir. Þannig að ég segi þetta til þess að draga það fram hvað okkur hefur tekist vel. Við getum nefnt fjölmörg önnur dæmi.“
Kostir og gallar við upptöku evru
Sigurður telur að það sé rétt sem forsætisráðherra hafi sagt í viðtali í hlaðvarpinu Rest is Politics að ef niðurstaðan verði sú í lok mánaðar að við förum í aðildarviðræður að þá mun fara mjög mikil orka í það hjá stjórnkerfinu. „Og kraftarnir eru náttúrulega ekki óþrjótandi þannig að það þýðir að eitthvað annað mun bíða. „Ég held að þetta sé alveg rétt mat hjá henni, og hún hefur líka sagt þetta áður, og það má líka bara vísa í reynsluna frá síðustu aðildarviðræðum.“ Hann segir að varðandi kostnað og ábata þá náttúrulega sé það þannig að það sé ýmislegt fengið út úr aðild en á móti að þá muni það kosta okkur ýmislegt, bæði í beinum peningum og í fókus og orku. „Það þarf væntanlega að stækka stjórnkerfið.“
Um upptöku evru segir hann að það hafi kosti og galla. „Það er farið vel yfir það til dæmis í nýlegri skýrslu sem kom út núna í júní, þar sem að ríkisstjórnin fékk erlenda sérfræðinga til þess að leggjast yfir þetta. Og það er engin töfralausn í boði. Það þarf að vera alveg á hreinu. En hins vegar eins og ég segi það eru bæði kostir og gallar.“
Sigurður segir hvað EES-samninginn varði þá kannski greini fólk á um hvað hann sé stórt hlutfall af ESB en í skýrslu sem hafi komið út fyrir sex, sjö árum á vegum íslenskra stjórnvalda að þá sé talað um að við höfum tekið upp um 13% af regluverki í Evrópu. Hann segir að fyrir iðnaðinn voru stóru breytingarnar þegar Ísland gekk í EFTA og svo aftur þegar við gengum í EES. „Vegna þess að þá urðu mikil áhrif á iðnaðinn. Það voru bara mörg fyrirtæki sem lögðu upp laupana, störf sem hurfu og svo framvegis. Þannig að þessar breytingar hafa að einhverju leyti komið fram og fyrirtækin eru að taka á sig ýmsar kröfur.“ Hann nefnir stóriðjuna sem sé til dæmis hluti af af ETS kerfinu. „Sem þarf að greiða fyrir losun gróðurhúsalofttegunda. Greiðir einhverja milljarða á ári til dæmis. Þannig að, áhrifanna gætir víða en á móti kemur að þá fá fyrirtækin aðgang að markaðnum.“
Stjórn efnahagsmála er stóra viðfangsefnið í vetur
Sigurður segir að haustið verður þungt og að veturinn verður þungur. „Atvinnuleysi er að aukast, verðbólgan er þrálát, vextirnir háir, það sér ekki alveg fyrir endann á því. Þannig að stóra viðfangsefnið núna í vetur hlýtur að vera stjórn efnahagsmála og það hvernig við getum aukið samkeppnishæfni. Og þarna verðum við að vinna mjög skipulega.“ Hann segir að það sem sé dálítið áberandi sé að kaupmáttur launa sé að aukast eins og það sé ýmislegt sem að gangi vel. „Lífið gengur að mörgu leyti sinn vanagang hjá fólki en væntingarnar hafa hrapað. Ef við tökum til dæmis væntingavísitölu sem að Gallup mælir mánaðarlega meðal almennings. Hún hefur ekki verið lægri síðan á tímum heimsfaraldurs þegar að fólk var lokað inni. Og þar áður var hún svona lág bara á árunum eftir eftir hrun.“ Hann segir að sama sé með væntingar stjórnenda fyrirtækja. „Þær hafa ekki verið lægri síðan í á tímum heimsfaraldurs. Og hvað segir þetta okkur? Þetta segir okkur svolítið um trúna á framtíðina. Trúin á framtíðina er ekki mikil við þessar aðstæður, einhverra hluta vegna.“ Hann segir að óvissan hafi væntanlega áhrif og það sé margt sem geti orsakað hana. „Og þessi staða með stjórn efnahagsmála spilar held ég mjög stórt hlutverk þarna.“
Þungur vetur fram undan
Sigurður segir að við horfum fram á dálítið erfiðan vetur. „Ég held að það gæti orðið dálítið hörð lending núna í byrjun september. Við erum að sjá atvinnuleysi aukast, verðbólgan er þrálát, gengur illa að ná henni niður, það er endurskoðun kjarasamninga núna fyrsta september, nokkrum dögum eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna. Þannig að alveg sama hvernig úrslit verða þá verður væntanlega stór hópur fólks í sárum.“
Hann segir að það sem sé áhugavert með kjarasamningana að efnahagslegu markmiðin hafi ekki gengið eftir og þess vegna séu forsendur að bresta. „Verðbólgan er þrálát og vextirnir eru háir og það náttúrulega hefur rosalega mikil áhrif á alla, hvort sem það eru fyrirtæki eða almenningur.“ Sigurður segir að önnur markmið samninganna hafi gengið eftir því við sjáum að kaupmáttur hafi aukist. „Og það kom bara mjög glöggt fram til dæmis í árlegri skýrslu kjaratölfræðinefndar sem er opinber nefnd sem greinir vinnumarkaðinn í þaula. Skýrslan kom út núna í sumar og sýnir að kaupmáttur launa hefur aukist. Þannig að á þann mælikvarða hafa þessir samningar skilað launafólki kjarabótum.“
Lykilatriði að leggja ekki meiri byrðar á fyrirtæki hér en í öðrum löndum
Í þættinum kemur fram að aðild að Evrópusambandinu hafi hugnast mörgum félagsmönnum Samtaka iðnaðarins fyrir ekki svo mörgum árum en að það hafi aftur á móti orðið viðsnúningur á þessu. Þegar Sigurður er spurður af hverju svarar hann að félagsmenn hafi ekki beint verið spurðir af hverju en það séu vísbendingar. „Það er alveg rétt að til að mynda árið 2007 var meirihluti félagsmanna hlynntur aðild. Það voru 43% sem að voru hlynntir aðild að Evrópusambandinu, 39% andvíg og samtökin á þessum tíma börðust mjög hart fyrir aðild Íslands að ESB og eins og margir vísa í þessa dagana. Hins vegar er það þannig fimm árum seinna eða árið 2012 að þá hafði dæmið algjörlega snúist við, það voru 59% andvíg aðild að Evrópusambandinu og það voru ekki nema 27% sem voru hlynnt. Og það áhugaverða er að þessi hlutföll eru mjög svipuð í dag. Andstaðan hefur aukist aðeins síðustu þrjú, fjögur árin í okkar röðum. Við mælum þetta á hverju ári.“
Hann segir að auðvitað sveiflist þetta aðeins á milli ára en en til að gera langa sögu stutta þá sé staðan núna mjög svipuð og hún var 2012. „2014 urðu formannsskipti í Samtökum iðnaðarins, þegar Guðrún Hafsteinsdóttir var kjörin formaður og í kjölfarið þá varð stefnubreyting, eða ákveðin viðurkenning á því að að félagsmenn væru andvígir aðild, og samtökin vildu frekar nýta sína krafta í öðrum málum. Og ég held að það hafi skilað mjög miklum árangri síðan þá.“ Hann segir samtökin hafa farið mjög skipulega í og hvatt til umbóta á mörgum sviðum í þágu þess að auka samkeppnishæfni. „Vegna þess að í okkar huga er þetta mjög einfalt, ef við viljum hafa góð og öflug lífskjör á Íslandi, hvort sem það er mælt í krónum eða aurum eða í gæðum af öðrum toga, þjónustu eða því sem að hið opinbera getur gert, að þá verðum við að hafa öflugt atvinnulíf. Og forsenda þess að hafa öflugt atvinnulíf er að fyrirtækin starfi í umhverfi sem er þá svipað og gengur og gerist annars staðar. Þannig að við séum ekki að leggja meiri byrðar, eða þyngri byrðar á fyrirtækin hér, heldur en að samkeppnisaðilar eru að gera eða sem sagt njóta í öðrum löndum. Þetta er bara lykilatriðið og ég myndi segja að þetta séu kannski helstu vonbrigðin með núverandi ríkisstjórn. Þetta viðmót sem maður sér stundum í garð atvinnulífsins. Oft er það auðvitað jákvætt, ég er ekki að segja það og og ég meina í sumum málum höfum við séð breytingar í rétta átt. En við sjáum hins vegar aukna skattlagningu á sjávarútveg, ferðaþjónustu og núna á að stórhækka skatta á byggingariðnað með því að lækka endurgreiðslu á virðisaukaskatti.“ Sigurður segir að þetta sé í rauninni versti tíminn fyrir slíka hækkun. „Þetta eru einhverjir sex til átta milljarðar á þessa grein sem eru aukinn kostnaður við uppbyggingu íbúðarhúsnæðis, núna þegar að sá markaður, byggingarmarkaðurinn, á verulegu undir högg að sækja. Atvinnuleysi er að aukast, og notabene atvinnuleysi er ekki komið fram að fullu í tölunum, vegna þess að þó að fyrirtæki hafi sagt upp fólki, að þá er það ennþá á uppsagnarfresti, þannig að ég held að við munum sjá miklar breytingar núna á næstu mánuðum.“
Krónan breyta í því hvort félagsmenn eru andvígir eða hlynntir aðild
Í lok þáttarins þegar Sigurður er spurður af hverju hann telji að þessi afstaða félagsmanna Samtaka iðnaðarins hafi breyst svona mikið gagnvart aðild að ESB segir hann að merkin hafi strax komið fram 2012. „Eftir hrun að þá jókst samkeppnishæfni iðnaðarins talsvert. Ég held að það hafi haft einhver áhrif. Svo hefur samkeppnishæfni sveiflast, batnað og versnað. Ég held að gullhúðun regluverks, það að verið sé að setja meiri kröfur á íslensk fyrirtæki heldur en gert er á fyrirtæki annars staðar á innri markaðnum, ég held að það skapi andstöðu. Og það er ekki við Evrópusambandið að sakast, það er bara við íslensk stjórnvöld á hverjum tíma að sakast.“ Hann segir að hins vegar sé bara ein stór breyta og það sé krónan. „Það er mikið samhengi á milli þess hjá félagsmönnum hvort að þeir telji krónuna henta sér í sínum rekstri eða ekki, hvort þeir séu andvígir eða hlynntir aðild að ESB. Þannig að þeir sem að telja að krónan henti sínum rekstri vel, þeir eru frekar andvígir aðild að ESB. Þeir sem að telja að krónan henti rekstrinum ekki, þeir eru frekar hlynntir aðild að ESB. Og ég held að ástæðan fyrir því að kannski margir telja að krónan henti sínum rekstri vel sé einfaldlega sú að krónan hefur verið ákaflega stöðug síðustu árin. Ef við tökum bara til dæmis síðustu sex árin, skoðum flökt á krónunni, krónu evru miðað við aðra krossa að þá sjáum við það að á þennan mælikvarða er krónan stöðugri á móti evru heldur en dollar á móti evru, jen á móti evru og við getum fundið fleiri gjaldmiðla. Þannig að þetta hefur ekki verið áhyggjuefni fyrir fyrirtækin í þeirra rekstri, vegna þess að þó að raungengið sé sterkt að þá eru fyrirtækin náttúrulega svona í daglegum rekstri fyrst og fremst að hugsa um nafngengið þegar þau eru að flytja inn vörur eða selja út eða og svo framvegis.“
Getum og eigum að ryðja heimatilbúnum hindrunum úr vegi
Þegar þáttastjórnandinn spyr Sigurð hver afstaða tæknifyrirtækjanna og hugbúnaðariðnaðarins og hvort það sé einhver munur á afstöðu þeirra sé svarar Sigurður að þegar allir hópar, byggingargreinar, framleiðsluiðnaður og tækni- og hugverkaiðnaður, eru skoðaðir sé í rauninni í öllum hópum fleiri andvígir heldur en hlynntir. „Ég man nú ekki tölurnar nákvæmlega en þetta er allavega staðan. Og það hefur orðið breyting eins og ég segi, andstaðan í öllum þessum hópum hefur aukist síðustu árin. Þannig að það er staðan og þetta er þá matið á þeim.“ Hann segist halda að þetta snúist að mestu leyti um það hversu mikla trú fólk hefur á okkur sjálfum til þess að ráðast í þær umbætur sem að þarf. „Það við höfum dregið kannski upp dökka mynd af stöðunni hérna á næstu mánuðum að þá er þá er ég ákaflega bjartsýnn fyrir hvað Ísland varðar ef við horfum nokkur ár fram á veginn. Það eru gríðarleg tækifæri, við getum séð mikinn vöxt í tækni- og hugverkaiðnaði til dæmis, það eru fleiri greinar sem eiga mikil sóknarfæri, þannig að ég held við eigum alla möguleika á því að að standa okkur vel. En hvar sem að maður kemur skynja ég mikinn vilja til fjárfestinga og til uppbyggingar. Hátt vaxtastig auðvitað setur strik í reikninginn, leyfisveitingaferli sem er tafsamt setur strik í reikninginn, skortur á raforku, flutningskerfið setur strik í reikninginn, það skortir íbúðir og svo framvegis. En góðu fréttirnar eru þær, allt þetta eru heimatilbúnar hindranir sem við sjálf getum og eigum að ryðja úr vegi. Það er bjart fram undan ef við horfum langt fram á veginn.“
Hægt er að ná í þáttinn á Youtube: