Launahækkun og verðbólga tvisvar sinnum meiri hér en annars staðar
Við hækkum laun tvisvar sinnum meira heldur en aðrar þjóðir í kringum okkur og erum með tvisvar sinnum hærri verðbólgu. Það er bara veruleikinn. Þetta er ekki tilviljun. Við getum horft á þetta yfir áratugaskeið. Þetta fylgist algjörlega að. Þetta segir Þorsteinn Víglundsson, formaður SI, meðal annars í viðtali Stefáns Einars Stefánssonar í Spursmálum á mbl.is þar sem hann ræðir við Þorstein og Vilhjálm Birgisson, formann Starfsgreinasambandsins.
Í þættinum segir Þorsteinn jafnframt að laun séu stærsta breytan, ekki eina, en stærsta breytan í verðbólguþróun í hagkerfi, ekki bara hjá okkur heldur um allan heim. Hann segir að við séum í dag að glíma við fleiri þætti, viðskiptakjörin okkar séu að versna og olíuverð hafi verið að hækka. „Við höfum verið að glíma við alls kyns áskoranir og óvissu í alþjóðastjórnmálum, tollastríð milli þjóða og svo mætti áfram telja. Við erum að glíma við, getum við sagt, verulegar ytri áskoranir ekkert síður heldur en innri kostnaðarhækkanir. En þrátt fyrir allt þetta höfum við séð það að kaupmáttaraukningin þegar upp er staðið í árslok verður svona fimm, fimm og hálft prósent. Hún er að mestu leyti komin fram.“
Vonbrigði að sjá svona háa verðbólgu
Þorsteinn segir að við sjáum hvernig launavísitöluþróunin er og hvert verðlagið sé að fara á þessu ári. „Auðvitað eru það vonbrigði að við séum að sjá svona háa verðbólgu. Við þurfum ekkert að deila um það. Að hluta til á það sér þá ytri skýringar í þetta sinn. Við erum að sjá verulegar hækkanir á olíuverði og það mætti áfram telja. En við erum að benda á hið augljósa.“ Hann segir að stærsta forsendubreytan út frá svigrúmi atvinnulífsins til þess að standa undir þessum launahækkunum sem samið var um hafi verið að gera hér ráð fyrir því að við værum í tiltölulega öflugu og góðu hagkerfi. „Ef við tökum þjóðhagsspá Hagstofunnar 2024 þegar kjarasamningarnir voru gerðir þá var verið að áætla að landsframleiðslan myndi vaxa hér um einhver sjö til átta prósent á þessum þremur árum. Raunin þegar upp er staðið eru einhver kannski þá tæp tvö prósent. Við erum kannski í fjórðungi af þeirri landsframleiðsluaukningu sem við gerðum ráð fyrir. En eigi að síður hefur kaupmáttur vaxið.“
Fásinna að bæta í þegar kjarasamningar hafa skilað kaupmáttaraukningu á pari eða meiri
Þorsteinn segir að það sem við sjáum hins vegar séu öll hættumerkin á hinum endanum. „Það er að segja atvinnuleysi er að aukast mjög hratt. Fyrirtæki eru í verulegum hagræðingaraðgerðum hjá sér, samkeppnisstaða atvinnulífsins hjá okkur á mörgum póstum er bara mjög slæm.“ Hann nefnir fyrirtækið Elkem sem standi jafnvel til að loka eða er að berjast fyrir tilveru sinni í hagkerfinu núna. „Samkeppnisstaða stóriðjunnar, þó svo að afkoma út af háu hrávöruverði í augnablikinu sé alveg ágæt, hefur versnað verulega. Hækkandi kostnaður hér heima fyrir, hækkandi raforkuverð og svo mætti áfram telja. Byggingariðnaðurinn hjá okkur er að takast á við verulegar áskoranir. Við höfum ekki séð jafnháar tölur í óseldu nýju húsnæði hérna frá því í raun og veru skömmu fyrir COVID. Þetta eru allt ótvíræð merki þess að við þurfum að fara með gát núna inn í þennan vetur og inn í næstu misseri. Við þær kringumstæður er augljóst að það er ekki svigrúm til þess að fara að bæta enn frekar í launahækkanir sem þegar eru miklar. Og ég segi bara fullum fetum, það er eitt að horfa á skýrt viðmið í kjarasamningum sem vissulega var að áskilnaður verðbólga mætti ekki vera yfir ákveðnum mörkum. En það þarf líka að horfa á það í samhengi við hverju skiluðu kjarasamningarnir. Og þeir eru að skila kaupmáttaraukningu sem að er á pari við eða meiri heldur en vænta mátti þegar samningarnir voru gerðir. Og við þær kringumstæður er algjörlega fásinna og dæmt að fara að bæta í.“
Þarf að huga að samkeppnishæfni á breiðum grunni
Þorsteinn segir að það sem hann horfi hins vegar á sé hvað þurfi að gera núna í haust. „Það er alveg augljóst varðandi ákall til stjórnvalda að það þarf að huga að stöðu atvinnulífsins. Það þarf að huga að samkeppnishæfni okkar á breiðum grunni, hvað er hægt að gera hér til þess að laga til í starfsumhverfi fyrirtækja. Við þurfum að horfa á einföldun regluverks sem að ég fagnaði að stjórnvöld eru að gera átak í en það hefur svo oft verið talað um að einfalda regluverk og það hefur sjaldnast einfaldast við það. Við þurfum virkilega að taka það traustu taki.“ Hann segir að horfa þurfi á að það sé búið að vera að auka álögur á atvinnulífið, ekki bara í tíð þessarar ríkisstjórnar heldur í tíð fyrri ríkisstjórnar. „Við höfum séð að tryggingagjöld hafa verið hækkuð í gegnum tíðina. Við erum í raun og veru ennþá að bera verulega skattahækkun allar götur frá hruni sem aldrei hafa verið teknar til baka, hefur bara verið bætt í.“ Hann segir að það sé verið að boða frekari skattahækkanir. „Það er verið að boða skattahækkun á ferðaþjónustu og þegar við horfum á iðnaðinn sem að ég veiti forystu höfum við verulegar áhyggjur af áformum um að lækka enn frekar endurgreiðslu virðisaukaskatts á vinnu á byggingarstað. Að ætla að auka álögur á byggingariðnaðinn um sex til átta milljarða á ársgrundvelli við þessar kringumstæður finnst mér bara algjörlega galið.“
Stjórnvöld endurskoði afstöðu sína til atvinnulífsins
Þá segir Þorsteinn að stjórnvöld þurfi að endurskoða afstöðu sína til atvinnulífsins. „Mér sárnar í raun og veru það viðmót sem að við fáum þegar verið er að færa fram bara það sem heitir réttmæt gagnrýni á efnahagsstefnu stjórnvalda, að þá sé atvinnulífið tekið sem einhvers konar andstæðingur ríkisstjórnarinnar. Við erum að kalla eftir góðu samstarfi við þessa ríkisstjórn eins og allar aðrar ríkisstjórnir.“
Á mbl.is er hægt að nálgast viðtalið í heild sinni.
Spursmál á mbl.is, 14. ágúst 2026.
mbl.is, 17. ágúst 2026.
Vilhjálmur Birgisson og Þorsteinn Víglundsson í Spursmálum.