Verðbólgan heimatilbúin og kallar á þjóðarsátt
Vísitala neysluverðs hækkaði um 0,20% milli júlí og ágúst samkvæmt tölum Hagstofu Íslands sem birtar voru í morgun. Ársverðbólgan mælist nú 5,6% og er þar með langt yfir 2,5% verðbólgumarkmiði Seðlabanka Íslands. Ekki síður mikilvægt er að verðbólgan er yfir 4,7% viðmiðið sem samið var um í kjarasamningum. Þau verðbólguviðmið sem samningarnir byggðu á hafa því ekki gengið eftir, og það opnar heimild fyrir aðila kjarasamninga til að bregðast við eða segja samningum upp.
Verðbólga á þessu stigi þýðir að vaxtakostnaður fyrirtækja og heimila verður áfram hár og að vaxtalækkunarferli Seðlabankans dregst á langinn. Stýrivextir bankans eru nú 8% eftir þrjár hækkanir á þessu ári. Háir vextir og mikil verðbólga er þungur baggi sem dregur úr samkeppnishæfni, fjárfestingu og verðmætasköpun.
Samtök iðnaðarins telja að nú sé rétti tíminn til að stilla saman strengi. Ólíkir aðilar þurfa að koma saman og sammælast um fjölbreyttar aðgerðir til að koma á stöðugleika. Byggja þarf á þjóðarsátt þar sem stjórnvöld, atvinnulíf og aðilar vinnumarkaðarins leggja sitt af mörkum til að ná niður verðbólgu og vöxtum, efla samkeppnishæfni og styrkja verðmætasköpun. Með þjóðarsátt er hægt að draga úr óvissu, auka traust og tiltrú til lengri tíma og tryggja að íslenskt hagkerfi standi sterkara til framtíðar.
Opinberar gjaldskrárhækkanir vega þungt
Þáttur hins opinbera í verðbólgumælingu ágústmánaðar er mikill. Skólagjöld á háskólastigi hækkuðu um 15,1% og skilaði það sér í 0,07% hækkun vísitölu neysluverðs í einum mánuði. Til samanburðar hafði mánaðarhækkun vísitölunnar allrar mælst 0,20%, þannig að þetta eina gjald skýrir rúman þriðjung mánaðarhækkunarinnar.
Þessi hækkun er ekki einsdæmi þegar horft er í verðbólguþróun síðustu mánaða. Skattar, þjónustugjöld og gjaldskrár hins opinbera – ríkis og sveitarfélaga – hafa að undanförnu verið hækkaðar með þeim afleiðingum að þær hafa haft beint áhrif á mælda verðbólgu og þar með í verðtryggðar skuldbindingar heimila og fyrirtækja. Þegar hið opinbera hækkar gjaldskrár umfram almennt verðlag er það ekki hlutlaus aðgerð í hagstjórn heldur beint framlag til verðbólgunnar. Fullyrða má að án þessara hækkana hefði verðbólgan lækkað undanfarið en ekki aukist. Slíkar hækkanir grafa jafnframt undan trúverðugleika þeirrar yfirlýstu stefnu stjórnvalda að ná verðbólgu og vöxtum niður.
Samtök iðnaðarins hafa lagt á það áherslu að hið opinbera þurfi að sýna sama aðhald og gerð er krafa um hjá öðrum. Aðhald í opinberum útgjöldum og varkárni í skatta- og gjaldahækkunum er forsenda þess að vextir geti lækkað og að verðbólga færist í átt að markmiði.
Breytt aðferð við húsnæðisliðinn illa tímasett
Reiknuð húsaleiga hækkaði um 0,9% í ágúst og hafði 0,18% áhrif til hækkunar vísitölunnar. Húsnæðisliðurinn er þar með enn stór drifkraftur verðbólgunnar, en það sést vel á því að verðbólga án húsnæðis mælist 5,2% á móti 5,6% mælingu vísitölunnar í heild.
Hagstofan breytti aðferð við mælingu húsnæðisliðarins í júní 2024. Fram að þeim tíma byggði reiknuð húsaleiga á notendakostnaðaraðferð, þar sem fasteignaverð og raunvextir voru ráðandi stærðir, en nú er beitt aðferð húsaleiguígilda sem byggir á leiguverði á markaði. Aðferðin sjálf er réttlætanleg. Hún er sú sem mörg ríki nota þar sem hún er almennt talin góð nálgun, þegar áreiðanleg leigugögn liggja fyrir, á þann neysluþátt sem húsnæðisliðnum er ætlað að mæla.
SI hafa hins vegar ásamt öðrum bent á að tímasetningin var óheppileg. Slík grundvallarbreyting á mælingu stærsta einstaka liðar vísitölunnar hefði átt að koma til þegar verðbólgan var við markmið og fasteignamarkaðurinn í jafnvægi. Í staðinn var hún gerð á tímabili þar sem verðbólgan var vel yfir markmiði og markaðurinn í ójafnvægi.
Áhrifin sjást í nýjustu tölum. Samkvæmt mælingum Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar hefur vísitala leiguverðs hækkað um 4,74% á síðustu tólf mánuðum en vísitala íbúðaverðs aðeins um 1,61% – nærri þrefaldur munur – og sama sést í júlí, þar sem leiguverð hækkaði um 0,46% en íbúðaverð um 0,09%. Leigumarkaðurinn er þröngur, bregst hægt við og einkennist af framboðsskorti, og því getur húsnæðisliðurinn haldið mældri verðbólgu uppi lengur en ef eldri aðferð hefði verið notuð.